အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသရဲ့ အင်အားချိန်ခွင်လျှာ

လက်ရှိ ကာ့ဒ်လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့တွေဟာ အီရန်အစိုးရကို ဆန့်ကျင်တဲ့ စစ်ဆင်ရေးတွေမှာ စတင်ပါဝင်လှုပ်ရှားနေပြီ ဖြစ်ပါတယ်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၂ ရက်နေ့မှာ အီရန်အခြေစိုက် ကာ့ဒ်နိုင်ငံရေးပါတီကြီး ငါးခုလောက် ပူးပေါင်းပြီး အီရန်ကာ့ဒ်နိုင်ငံရေးအင်အားစုများ ညွန့်ပေါင်းအဖွဲ့ (CPFIK) ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပါတယ်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့မှာ အမေရိကန်နဲ့ အစ္စရေးတို့က Operation Epic Fury စစ်ဆင်ရေးကို စတင်လိုက်တဲ့အချိန်မှာတော့ ဒီကာ့ဒ်ညွန့်ပေါင်းအဖွဲ့က သူတို့ရဲ့တပ်ဖွဲ့ဝင်တွေဟာ အီရန်နိုင်ငံအတွင်းပိုင်းအထိ ရောက်ရှိနေပြီဖြစ်သလို၊ အီရန်-အီရတ် နယ်စပ်တစ်လျှောက်မှာလည်း နေရာယူထားပြီး စစ်ရေးအရ တုံ့ပြန်ဖို့ အသင့်ရှိနေပြီလို့ တရားဝင် ကြေညာခဲ့ပါတယ်။ သတင်းတွေအရဆိုရင် ကာ့ဒ်တပ်ဖွဲ့တွေရဲ့ မြေပြင်ထိုးစစ်ကို ၂၀၂၂ ခုနှစ်က အီရန်ရဲတပ်ဖွဲ့ ဖမ်းဆီးထားစဉ် သေဆုံးခဲ့ရတဲ့ ကာ့ဒ်အမျိုးသမီး မာဆာအာမီနီရဲ့ နာမည်ကို အစွဲပြုပြီး "Zhina" လို့ လျှို့ဝှက်ကုဒ်နာမည် ပေးထားတယ်လို့ သိရပါတယ်။

ဒီလို ကာ့ဒ်တွေ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လာနိုင်ဖို့အတွက် အမေရိကန် ထောက်လှမ်းရေးအေဂျင်စီ (CIA) က နောက်ကွယ်ကနေ လက်နက်တပ်ဆင်ပေးမှုတွေ ပြုလုပ်နေတယ်လို့ နိုင်ငံတကာသတင်းတွေမှာ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဖော်ပြနေကြပါတယ်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်ကတည်းက အီရန်အနောက်ပိုင်းဒေသတွေဆီကို လက်နက်တွေ တင်ပို့ပေးနေခဲ့တာဖြစ်ပြီး၊ အခုရက်ပိုင်းအတွင်းမှာ အမေရိကန်သမ္မတ ဒေါ်နယ်ထရမ့်ကိုယ်တိုင် အီရန်နဲ့ အီရတ်မှာရှိတဲ့ ကာ့ဒ်ခေါင်းဆောင်တွေနဲ့ တိုက်ရိုက်ဖုန်းပြောဆို ဆက်သွယ်ခဲ့တယ်လို့လည်း ဆိုပါတယ်။ အဲဒီဆွေးနွေးမှုတွေထဲမှာ ကာ့ဒ်တပ်ဖွဲ့တွေက မြေပြင်ကနေ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ရင် အမေရိကန်လေတပ်က လေကြောင်းရန်အကာအကွယ် အပြည့်အဝပေးမယ်လို့ ကတိပြုထားကြောင်း သတင်းထွက်ပေါ်နေပါတယ်။ အမေရိကန်နဲ့ အစ္စရေးတို့ဘက်ကတော့ သူတို့ကိုယ်တိုင် မြေပြင်တပ်ဖွဲ့တွေ စေလွှတ်စရာမလိုဘဲ ကာ့ဒ်လက်နက်ကိုင်တွေကို အသုံးပြုပြီး အီရန်အစိုးရကို ဖြုတ်ချနိုင်ဖို့ ရည်ရွယ်ပုံရပါတယ်။

ကာ့ဒ်တပ်ဖွဲ့တွေရဲ့ လှုပ်ရှားမှုတွေကြောင့် အီရန်အစိုးရဘက်ကလည်း ပြင်းပြင်းထန်ထန် တုံ့ပြန်နေပါတယ်။ အီရန်စစ်တပ်ဟာ အီရတ်နိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းက ကာ့ဒ်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသတွေဖြစ်တဲ့ အာဘေးလ် (Erbil)၊ ဆူလေမန်နီယာ (Sulaymaniyah) နဲ့ ကိုယာ (Koya) စတဲ့ နေရာတွေမှာရှိတဲ့ ကာ့ဒ်လက်နက်ကိုင်စခန်းတွေကို ပဲ့ထိန်းဒုံးကျည်တွေ၊ ဒရုန်းတွေနဲ့ အဆက်မပြတ် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်နေပါတယ်။ ဒီတိုက်ခိုက်မှုတွေကြောင့် ကာ့ဒ်ဒေသတွင်းမှာရှိတဲ့ စာသင်ကျောင်းတွေ၊ တက္ကသိုလ်တွေကိုပါ ပိတ်ထားရတဲ့အထိ အခြေအနေတွေ ဆိုးရွားနေပါတယ်။ ဒီပဋိပက္ခဟာ အီရန်အစိုးရနဲ့ ကာ့ဒ်တွေကြား သာမကဘဲ ဒေသတွင်း နိုင်ငံရေးကိုပါ အကြီးအကျယ် ဂယက်ရိုက်စေပါတယ်။

ဒီကိစ္စရပ်မှာ အကောင်းအဆိုး ဒွန်တွဲနေတဲ့ ရှုပ်ထွေးမှုတွေ အများကြီးရှိနေပါတယ်။ ကာ့ဒ်တွေဘက်က ကြည့်ရင် ဒါဟာ သူတို့ရဲ့ ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်နဲ့ လွတ်လပ်ရေးအတွက် အခွင့်အရေးတစ်ရပ်ဖြစ်ပေမယ့်၊ သမိုင်းတစ်လျှောက်မှာ အမေရိကန်တို့က သူတို့ကို အသုံးချပြီးရင် ပစ်ပယ်ထားလေ့ရှိတဲ့ အဖြစ်အပျက်မျိုး ထပ်ကြုံရနိုင်ခြေ ရှိနေပါတယ်။ တခြားတစ်ဖက်မှာလည်း ကာ့ဒ်တွေ ခွဲထွက်ရေးလှုပ်ရှားလာတာကို တူရကီ၊ ဆီးရီးယားနဲ့ အီရတ်စတဲ့ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံတွေက သူတို့နိုင်ငံတွင်းက ကာ့ဒ်တွေကိုပါ လာရောက်လှုံ့ဆော်မှာ စိုးရိမ်တဲ့အတွက် လုံးဝ လက်ခံမှာ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါ့အပြင် အီရန်အစိုးရကို ဆန့်ကျင်နေတဲ့ အီရန်ပြည်ပြေး အတိုက်အခံခေါင်းဆောင်တွေ ကိုယ်တိုင်ကလည်း အီရန်နိုင်ငံ ပြိုကွဲသွားမယ့် အန္တရာယ်ရှိတာကြောင့် ကာ့ဒ်တွေရဲ့ ခွဲထွက်ရေးလှုပ်ရှားမှုကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ကန့်ကွက်နေကြပါတယ်။ ဒါကြောင့် ကာ့ဒ်တွေရဲ့ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်မှုဟာ အီရန်အစိုးရကို အကျပ်ရိုက်စေနိုင်ပေမယ့် တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပဲ အရှေ့အလယ်ပိုင်းတစ်ခုလုံးကို မီးဟုန်းဟုန်းတောက်စေမယ့် အန္တရာယ်လည်း ရှိနေပါတယ်။

ကာ့ဒ် (Kurds) လူမျိုးတွေဆိုတာ အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသမှာ နေထိုင်ကြတဲ့ ရှေးဟောင်းလူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ သူတို့ဟာ ကမ္ဘာပေါ်မှာ ကိုယ်ပိုင်နိုင်ငံမရှိဘဲ ကျန်ရစ်နေတဲ့ အကြီးဆုံး လူမျိုးစုကြီးအဖြစ် သမိုင်းမှာ မှတ်တမ်းဝင်ထားပါတယ်။ ကာ့ဒ်လူဦးရေ စုစုပေါင်း သန်း ၃၀ ကနေ ၄၅ သန်းဝန်းကျင်လောက်အထိ ရှိမယ်လို့ ခန့်မှန်းရပြီး သူတို့နေထိုင်ရာ ဒေသကို ကာ့ဒစ္စတန် (Kurdistan) လို့ ခေါ်ဆိုကြပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီ ကာ့ဒစ္စတန် ဆိုတဲ့ ဒေသဟာ တရားဝင် နိုင်ငံတစ်ခုအနေနဲ့ တည်ရှိနေတာ မဟုတ်ဘဲ တူရကီ၊ အီရန်၊ အီရတ်နဲ့ ဆီးရီးယား ဆိုတဲ့ နိုင်ငံလေးခုရဲ့ နယ်စပ်တွေ ဆုံရာ တောင်တန်းထူထပ်တဲ့ နယ်မြေတွေထဲမှာ ခွဲဝေ ပါဝင်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကာ့ဒ်အများစုဟာ အစ္စလာမ်ဘာသာ ဆွန်နီဂိုဏ်းဝင်တွေ ဖြစ်ကြပေမယ့် ရှီးယား၊ အာလာဗီ၊ ယာဇီဒီ စတဲ့ တခြားဘာသာရေး ယုံကြည်မှုရှိသူတွေလည်း အများအပြား ရှိပါတယ်။ သူတို့ရဲ့ ဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှုနဲ့ ဓလေ့ထုံးစံတွေဟာ အာရပ်၊ တူရကီနဲ့ ပါရှန်း လူမျိုးတွေနဲ့ မတူဘဲ သီးခြားဖြစ်တည်နေတဲ့ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာတွေ ရှိကြပါတယ်။

ကာ့ဒ်တွေ ဘာကြောင့် ကိုယ်ပိုင်နိုင်ငံ မရခဲ့တာလဲဆိုတဲ့ သမိုင်းကြောင်းကို ပြန်ကြည့်ရင် ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးချိန်နဲ့ အများကြီး သက်ဆိုင်နေတာကို တွေ့ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ပထမကမ္ဘာစစ်မတိုင်ခင်က ကာ့ဒ်တွေဟာ အော်တိုမန် အင်ပါယာကြီးရဲ့ လက်အောက်မှာ နေထိုင်ခဲ့ကြတာပါ။ စစ်ကြီးအပြီး အော်တိုမန် အင်ပါယာကြီး ပြိုကွဲသွားတဲ့အခါ ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်မှာ ချုပ်ဆိုခဲ့တဲ့ ဆဲဗရက်စ် စာချုပ် (Treaty of Sèvres) အရ ကာ့ဒ်တွေအတွက် ကိုယ်ပိုင်လွတ်လပ်တဲ့ နိုင်ငံတစ်ခု ထူထောင်ခွင့်ပေးမယ်လို့ အနောက်နိုင်ငံကြီးတွေက ကတိကဝတ် ပြုခဲ့ကြပါတယ်။ ဒါပေမယ့် နောက်ပိုင်းမှာ တူရကီသမ္မတ ကားမားလ် အာတာတပ်ခ် ခေါင်းဆောင်တဲ့ တူရကီသမ္မတနိုင်ငံ အသစ်ပေါ်ထွက်လာပြီး အင်အားကြီးမားလာတဲ့အခါ အဲဒီစာချုပ်ကို ပယ်ဖျက်ခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီနောက် ၁၉၂၃ ခုနှစ်မှာ လိုဇန်းစာချုပ် (Treaty of Lausanne) ကို အသစ်ထပ်မံ ချုပ်ဆိုခဲ့ကြပြီး အဲဒီစာချုပ်မှာတော့ ကာ့ဒ်တွေအတွက် ကိုယ်ပိုင်နိုင်ငံဆိုတဲ့ အချက် လုံးဝ ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီအချိန်ကစလို့ ကာ့ဒ်တွေရဲ့ နယ်မြေတွေဟာ အသစ်ပေါ်ထွက်လာတဲ့ တူရကီ၊ အီရန်၊ အီရတ်နဲ့ ဆီးရီးယား နိုင်ငံတွေကြားမှာ အပိုင်းပိုင်း အတစ်တစ် ခွဲဝေယူခြင်း ခံလိုက်ရပြီး ဒီနေ့ခေတ်အထိ ကိုယ်ပိုင်နိုင်ငံမဲ့ ဘဝနဲ့ ရပ်တည်နေကြရတာ ဖြစ်ပါတယ်။

နိုင်ငံအသီးသီးမှာ ရောက်ရှိနေတဲ့ ကာ့ဒ်တွေရဲ့ အခြေအနေတွေကို လေ့လာကြည့်ရင် နိုင်ငံရေးအရ ဖိနှိပ်မှုတွေနဲ့ လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခတွေကို နေရာတိုင်းလိုလိုမှာ တွေ့ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ လူဦးရေ အများဆုံးနေထိုင်တဲ့ တူရကီနိုင်ငံမှာဆိုရင် အစိုးရက ကာ့ဒ်လူမျိုးဆိုတဲ့ အမည်နာမနဲ့ သူတို့ရဲ့ ဘာသာစကား ယဉ်ကျေးမှုတွေကို နှစ်ပေါင်းများစွာ ပိတ်ပင်ဖျောက်ဖျက်ဖို့ ကြိုးစားခဲ့ကြပါတယ်။ အရင်ကဆိုရင် ကာ့ဒ်တွေကို တောင်ပေါ်နေ တူရကီများ ဆိုပြီးတောင် ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြတာပါ။ ဒါကြောင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်တွေကစလို့ ကာ့ဒ်အလုပ်သမားပါတီ (PKK) လို လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တွေ ပေါ်ပေါက်လာပြီး တူရကီအစိုးရကို ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာအောင် ပြောက်ကျားစနစ်နဲ့ ပုန်ကန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာမှာ လူပေါင်း သောင်းနဲ့ချီ သေဆုံးခဲ့ရပါတယ်။ အီရန်နိုင်ငံမှာရှိတဲ့ ကာ့ဒ်တွေကလည်း အလားတူ ဖိနှိပ်မှုမျိုးတွေ ခံစားနေကြရပါတယ်။ အီရန်အစိုးရဟာ ကာ့ဒ်တွေရဲ့ နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုတွေကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် နှိမ်နင်းလေ့ရှိပြီး ကာ့ဒ်ခေါင်းဆောင် အများအပြားကိုလည်း ဖမ်းဆီး ကွပ်မျက်တာတွေ လုပ်ဆောင်ခဲ့ပါတယ်။ မကြာသေးခင်က အီရန်မှာ ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ ဆန္ဒပြပွဲကြီးတွေရဲ့ အစပြုရာ ဖြစ်တဲ့ အမျိုးသမီး မာဆာအာမီနီ ဟာလည်း ကာ့ဒ်လူမျိုး တစ်ဦးဖြစ်တာကို ကြည့်ရင် အီရန်အစိုးရနဲ့ ကာ့ဒ်တွေကြားက ရှုပ်ထွေးတဲ့ အခြေအနေတွေကို မြင်တွေ့နိုင်ပါတယ်။

အီရတ်နိုင်ငံမှာရှိတဲ့ ကာ့ဒ်တွေရဲ့ သမိုင်းကတော့ အလွန် ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်တဲ့ ဖြစ်ရပ်တွေနဲ့ ပြည့်နှက်နေပါတယ်။ ဆက်ဒမ်ဟူစိန် လက်ထက်မှာ အန်ဖယ် (Anfal) လို့ခေါ်တဲ့ စစ်ဆင်ရေးကြီးနဲ့ ကာ့ဒ်တွေကို လူမျိုးတုံး သတ်ဖြတ်မှုတွေ လုပ်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၈ ခုနှစ်က ဟာလာဂျာ (Halabja) မြို့ကို ဓာတုလက်နက်နဲ့ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တာကြောင့် ကာ့ဒ်အရပ်သား ထောင်ပေါင်းများစွာ သေဆုံးခဲ့ရပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ၁၉၉၁ ခုနှစ် ပင်လယ်ကွေ့စစ်ပွဲနဲ့ ၂၀၀၃ ခုနှစ် အမေရိကန်တို့ အီရတ်ကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက်ပိုင်းမှာတော့ အီရတ်မှာရှိတဲ့ ကာ့ဒ်တွေဟာ နိုင်ငံရေးအရ အခွင့်အရေး အများဆုံး ရရှိလာခဲ့ပါတယ်။ လက်ရှိအချိန်မှာ သူတို့ဟာ အီရတ်နိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းမှာ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ကာ့ဒစ္စတန် ဒေသအဖြစ် တရားဝင် ရပ်တည်ခွင့် ရရှိထားပြီး ကိုယ်ပိုင်အစိုးရနဲ့ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ (Peshmerga) တွေကိုပါ ဖွဲ့စည်းထားနိုင်ပါတယ်။ ဆီးရီးယားနိုင်ငံမှာတော့ ပြည်တွင်းစစ် စတင်ဖြစ်ပွားချိန်ကစလို့ ကာ့ဒ်တွေဟာ ဆီးရီးယား မြောက်ပိုင်းဒေသတွေကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ပါတယ်။ အထူးသဖြင့် အစ္စလာမ္မစ်နိုင်ငံတော် (ISIS) အကြမ်းဖက်အဖွဲ့ကို တိုက်ထုတ်ရာမှာ အမေရိကန်ဦးဆောင်တဲ့ ညွန့်ပေါင်းတပ်တွေနဲ့အတူ ဆီးရီးယား ကာ့ဒ်တပ်ဖွဲ့တွေက မြေပြင်ကနေ အဓိက အခန်းကဏ္ဍကနေ ပါဝင်တိုက်ခိုက်ပေးခဲ့ကြပါတယ်။

ခြုံငုံသုံးသပ်ကြည့်ရရင် ကာ့ဒ်တွေရဲ့ အရေးဟာ အရှေ့အလယ်ပိုင်း ဒေသတွင်း နိုင်ငံရေးအကျိုးစီးပွားလောက် မကဘဲ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံရေး အင်အားကြီးနိုင်ငံတွေရဲ့ အကျိုးစီးပွားတွေနဲ့ပါ အကြီးအကျယ် ရောထွေး ယှက်နွယ်နေတာကို တွေ့ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အမေရိကန်နဲ့ အနောက်နိုင်ငံတွေက ကာ့ဒ်တွေကို ဒေသတွင်း စစ်ဆင်ရေးတွေမှာ အသုံးဝင်တဲ့ မဟာမိတ်တွေအဖြစ် သတ်မှတ်ထားကြပေမယ့် ကာ့ဒ်တွေရဲ့ ကိုယ်ပိုင်နိုင်ငံ ထူထောင်ရေး အိပ်မက်ကိုတော့ တရားဝင် ထောက်ခံပေးလေ့ မရှိကြပါဘူး။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ ကာ့ဒ်တွေကို နိုင်ငံတစ်ခု ပေးလိုက်ရင် သူတို့ရဲ့ မဟာမိတ်ဖြစ်တဲ့ တူရကီလို နိုင်ငံမျိုးနဲ့ ထိပ်တိုက်တွေ့မှာကို စိုးရိမ်လို့ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ကာ့ဒ်တွေဟာ အင်အားကြီးနိုင်ငံတွေရဲ့ ပထဝီနိုင်ငံရေး ကစားကွက်တွေထဲမှာ အသုံးချခံရပြီး လိုအင်ဆန္ဒ ပြည့်ဝချိန်မှာ ပစ်ပယ်ခံရလေ့ရှိတဲ့ သမိုင်းကြောင်းတွေ အကြိမ်ကြိမ် ကြုံတွေ့ခဲ့ကြရပါတယ်။ လက်ရှိအချိန်အထိလည်း ကာ့ဒ်လူမျိုးတွေဟာ သူတို့ရဲ့ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာ ရှင်သန်ရေးနဲ့ ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်အတွက် နည်းလမ်းပေါင်းစုံနဲ့ ဆက်လက် ရုန်းကန် တိုက်ပွဲဝင်နေကြဆဲ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီအခြေအနေတွေကို နိုင်ငံရေးသိပ္ပံ (Political Science) ရှုထောင့်ကနေ လက်ရှိ ၂၀၂၆ ခုနှစ် အမေရိကန်နဲ့ ကာ့ဒ်တို့ရဲ့ ပူးပေါင်းမှုအပေါ် ချိတ်ဆက် သုံးသပ်ကြည့်မယ်ဆိုရင် နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးနယ်ပယ်က လက်တွေ့ကျဝါဒ (Realism) ရဲ့ သဘောသဘာဝကို အထင်အရှား မြင်တွေ့ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အမေရိကန်အတွက်ကတော့ ကာ့ဒ်တပ်ဖွဲ့တွေကို အသုံးပြုခြင်းဟာ မိမိရဲ့ မြေပြင်တပ်ဖွဲ့တွေ အသေအပျောက်မရှိစေဘဲ ရန်သူဖြစ်တဲ့ အီရန်အစိုးရကို ဖြုတ်ချနိုင်မယ့် ဒါမှမဟုတ် အင်အားချည့်နဲ့သွားစေမယ့် အလွန်ထိရောက်တဲ့ ကိုယ်စားပြုစစ်ပွဲ (Proxy War) ဗျူဟာတစ်ရပ်ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံမှာ နိုင်ငံတော်မဟုတ်တဲ့ အင်အားစုတွေ (Non-state actors) ကို အင်အားကြီးနိုင်ငံတွေက သူတို့ရဲ့ ပထဝီနိုင်ငံရေး ကစားကွက်မှာ အသုံးချလေ့ရှိတဲ့ အဝေးရောက် အင်အားထိန်းညှိခြင်း (Offshore Balancing) သီအိုရီအတိုင်း အတိအကျ သက်ဝင်နေတာပါ။ ကာ့ဒ်တွေဘက်က ကြည့်ရင်လည်း သူတို့ဟာ အစဉ်အမြဲ လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Security Dilemma) ထဲမှာ ပိတ်မိနေတဲ့ လူမျိုးစုဖြစ်တာကြောင့် သူတို့ရဲ့ ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့် (Self-determination) ဆိုတဲ့ အမြင့်ဆုံး နိုင်ငံရေးရည်မှန်းချက်ကို ရောက်ဖို့အတွက် ရန်သူရဲ့ရန်သူဟာ မိတ်ဆွေဆိုတဲ့ မူဝါဒအရ အမေရိကန်ရဲ့ အကူအညီကို မလွှဲမရှောင်သာ ရယူနေရတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါပေမယ့် နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင်တွေ ထောက်ပြလေ့ရှိတဲ့ အကြီးမားဆုံး အန္တရာယ်ကတော့ အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသရဲ့ အင်အားချိန်ခွင်လျှာ (Balance of Power) ပြောင်းလဲသွားနိုင်တဲ့ ကိစ္စပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ အကယ်၍ အမေရိကန်ရဲ့ ကျောထောက်နောက်ခံပြုမှုနဲ့ ကာ့ဒ်တွေက အီရန်ကို အောင်ပွဲခံပြီး အီရန်နိုင်ငံတွင်းမှာ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ နယ်မြေသစ်တွေ ထပ်မံရရှိလာမယ်ဆိုရင် နိုင်ငံတော် အချုပ်အခြာအာဏာ (State Sovereignty) ကို အလေးထားတဲ့ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံတွေအတွက် ကြီးမားတဲ့ ခြိမ်းခြောက်မှုကြီး ဖြစ်လာပါလိမ့်မယ်။ အထူးသဖြင့် နေတိုး (NATO) မဟာမိတ်ဖြစ်တဲ့ တူရကီအပါအဝင် အီရတ်နဲ့ ဆီးရီးယားတို့က သူတို့ဆီက ကာ့ဒ်တွေပါ ထပ်မံခွဲထွက်ဖို့ ကြိုးစားလာမှာကို လုံးဝ လက်ခံမှာ မဟုတ်တဲ့အတွက် လက်ရှိ အီရန်ပြဿနာထက် ပိုမိုရှုပ်ထွေးတဲ့ ဒေသတွင်း လူမျိုးရေးနဲ့ နယ်မြေသတ်မှတ်မှု စစ်ပွဲကြီးတစ်ခုအဖြစ် အသွင်ပြောင်းသွားနိုင်ပါတယ်။

မဖြစ်မနေ ထည့်သွင်းစဉ်းစားရမယ့် အချက်ကတော့ အင်အားကြီးနိုင်ငံတွေရဲ့ နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒဟာ အကျိုးစီးပွားကိုသာ အဓိကထားပြီး ကိုယ်ကျင့်တရားနဲ့ သစ္စာစောင့်သိမှုအပေါ် အခြေခံလေ့မရှိဘူး ဆိုတဲ့အချက်ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ အမေရိကန်အနေနဲ့ အီရန်အစိုးရ ပြုတ်ကျသွားပြီး သူတို့ရဲ့ ဗျူဟာမြောက် ရည်မှန်းချက် အောင်မြင်သွားတဲ့ တစ်နေ့မှာ၊ ဒါမှမဟုတ် တူရကီလို အရေးပါတဲ့ မဟာမိတ်နိုင်ငံက ပြင်းပြင်းထန်ထန် ကန့်ကွက်လာတဲ့ တစ်နေ့မှာ ကာ့ဒ်တွေကို နိုင်ငံရေးအရ နောက်တစ်ကြိမ် ထပ်မံ စွန့်လွှတ်သွားနိုင်ခြေ အလွန်များပြားနေပါတယ်။ အချုပ်အားဖြင့် ဆိုရရင် လက်ရှိ အမေရိကန်နဲ့ ကာ့ဒ်တို့ရဲ့ မဟာမိတ်ဖွဲ့မှုဟာ ရေရှည်ခိုင်မြဲတဲ့ နိုင်ငံရေး သန္နိဋ္ဌာန်တွေ၊ တူညီတဲ့ တန်ဖိုးထားမှုတွေအပေါ် အခြေခံထားတာ မဟုတ်ဘဲ၊ ရန်သူတူနေချိန်မှာ အပြန်အလှန် အကျိုးစီးပွားကို အခြေခံထားတဲ့ ယာယီ နည်းဗျူဟာမြောက် ပူးပေါင်းမှု (Tactical Alliance) သာ ဖြစ်တယ်လို့ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံရှုထောင့်ကနေ ကောက်ချက်ချ သုံးသပ်နိုင်ပါတယ်။ 

Why America is Blindly Walking Into a Trap in Iran - Prof. Jiang Xueqin

ထရမ့်ရဲ့ တစ်ကျော့ပြန် ထိုးစစ်အောက်က ခေါင်းဆောင်မဲ့ အီရန်

" အီရန် Endgame လွယ်သလား ခက်သလား "

■ တ​နေ့က အိမ်ဖြူ​တော်မှာ ဂျာမန်အဓိပတိနှင့် ​တွေ့​ဆုံ​ဆွေး​နွေးရင်း သတင်း​ထောက်တချို့ရဲ့ အ​မေးကို သမ္မတထွမ့် ​ပြန်​ဖြေရာမှာ အီရန်အနာဂတ်နှင့် ပတ်သတ်ပြီး သက်ဆိုင်တာ ၂ ချက်​တွေ့မိတယ်။

အီရန်မှာ အဆိုးဆုံး အ​နေအထား ( Worst case scenario ) ဘာဖြစ်နိုင်မလဲ ဆိုတဲ့​မေးခွန်းကို

" အစိုးရ​နေရာကို လူသစ်တက်လာပြီးကာမှ ၅ နှစ်​လောက်​​နေတဲ့အခါ အရင်လူနှင့် ဘာမှမထူးတာမျိုး ဖြစ်​နေတာမျိုးတဲ့ "

စစ်ဦးဖွင့်ကာ ဦး​ဆောင်​နေသော အ​မေရိကန်သမ္မတဆိုသူပင် ဤသို့ ဖြစ်သွားနိုင်တယ်ဆိုတာကို မဖုံးမကွယ်ပဲ ​ပြောသွားတယ်​။

■ ဗင်နီဇွဲလား ​မော်ဒယ်လို အစိုးရယန္တရားမပျက်​စေပဲ ဝါရှင်တန်နှင့် အဆင်​ပြေသူဖြင့် အစားထိုးမလား။ ဤအတွက်လည်း အ​ဖြေ​ပေးသွားတယ်။

အယာတိုလာကြီး​နေရာ အစားထိုးတင်ဖို့ ​" မျှော်မှန်းထားတဲ့ အီရန်အစိုးရပိုင်းက ပုဂ္ဂိုလ်တချို့ရှိပါတယ်တဲ့ ( ပါဆင်နယ် Biography ကို​နောက်​ကြောင်းလိုက်ထားပြီး အလုပ်တွဲလုပ်လို့ရမယ်လို့ ရည်ရွယ်ထားသူ​တွေ ဖြစ်မယ် )။

ပြသာနာက အဆိုပါ ပထမဦးစား​ပေး လျာထားသူ တအုပ်စုလုံးလည်း အယာတိုလာနှင့် အတူသွားရှာပြီ။ ​နောက်ထပ် ဒုတိယတန်းစား လျာထားသူများလည်း ​ခြေမှုန်းခံရတဲ့အထဲ ပါသွားပြန်တယ်တဲ့။ ဒါ​ကြောင့် တတိယအသုတ်လူများကို ​လေ့လာ​နေ​ပေမယ့် ထိုသူ​တွေအ​ကြောင်း ဘာမှ​​ရေ​ရေရာရာ မသိ​သေးဘူး " ဆို၏။ မှတ်က​ရောပဲ။

■ အ​မေရိကန်နှင့် အစ္စ​ရေးတို့၏ အီရန် နိုင်ငံ​ရေး စစ်​ရေး ဦး​ဆောင်သူ တစုတစည်းလုံးကို ​အမြစ်ကနှုတ်သ​လို ​ခြေမှုန်း​ခဲ့​သော စစ်​ရေးရည်မှန်းချက်သည် ​ရာနှုန်းပြည့်နီးပါး ​အောင်မြင်ပါတယ်။ ​​နောက်ထပ် အယာတိုလာ ​ရွေးချယ်ခံရလို့ တက်လာလျှင်လည်း ပစ်မှတ် အသစ်ဖြစ်မယ်လို့ အစ္စ​ရေးက ​ရာဇသံ​ပေးထားပြန်တယ်။ ​​

အီရန်၏ နိုင်ငံ​ရေး ယန္တရားဖွဲ့စည်းထားပုံသည် ရှုပ်​ထွေးပြီး နက်ရှိုင်းပါတယ်။ ဘာသာ​ရေးအာဏာပိုင် , ဗျူရိုက​ရေစီစနစ် , အစ္စလာမ္မစ်အ​စောင့်တပ် , စစ်တပ် , ပြည်သူ့စစ်များ စသဖြင့် အ​လွှာအဆင့်ဆင့် , ဝင်ရိုးသီးခြား ခွဲထားတယ်။ ဆိုရရင် ရုရှားထက်ပင် ပို၍ နားလည်ရခက်၍ ဖြိုဖို့ခက်သော စနစ်ဖြစ်တယ်။

ပထမရက်အတွင်း ​ဦးစီးဦး​ဆောင် အာဏာပိုင်များ သုတ်သင်ခံရအပြီးတွင် စနစ်သည် ​ရှောခ့်​တော့ရသွားခဲ့တယ်။ ၃ ဦးပါ ကြားဖြတ် ဦး​​ဆောင်​ကောင်စီ ဖွဲ့စည်းထားပြီး အာဏာစဥ်ဆက်မပျက်ဖို့ လုပ်ထားတယ်။ ယင်းအဖွဲ့သည် The Assembly of Experts ဆို​သော ဘာသာ​ရေး ဦး​ဆောင်ပုဂ္ဂိုလ်များက​နေ ​ခေါင်း​ဆောင်အသစ် ​ရွေးချယ်သည်အထိ တာဝန်ယူထားမယ်။ တ​နေ့က ၈၈ ဦးတို့ စု​ဝေး​နေစဥ် အစ္စ​ရေးက ထပ်မံတိုက်ခိုက်သည်ဆိုသည်မှာ အဆိုပါ ပုဂ္ဂိုလ်များကို မှတ်ပစ်ထားတာ ဖြစ်တယ်။ ယခုထိ​​တော့ ​ခေါင်း​ဆောင်သစ် မ​ရွေးရ​သေး​သော်လည်း အယာတိုလာခါ​မေနီ၏ သားဖြစ်သူက အ​ဖေ​နေရာ ဆက်ခံဖို့ အလားအလာ​ကောင်း​နေတယ်။

လက်​တွေ့ ​နောက်ကွယ်က တကယ်တမ်း ထိမ်းချုပ်​နေသူက အမျိုးသားလုံခြုံ​ရေး​ကောင်စီ​၏ အတွင်း​ရေးမှူး အလီလာရီဂျာနီ ဟုလည်း ဆိုကြတယ်။

အထက်​ဖော်ပါပြ ပုဂ္ဂိုလ်များအားလုံးသည်လည်း အ​မေရိကန်-အစ္စ​ရေး ပူး​ပေါင်းစစ်​ရေး၏ ပစ်မှတ်ဖြစ်​နေတာမို့ အချိန်မ​ရွေး သုတ်သင်ခံရဖို့ ဖြစ်နိုင်​​ချေ များ​နေပြန်တယ်။

■ ​လက်တ​လော ​မြေပြင်တွင်​ကော အစိုးရအ​နေဖြင့် ဘယ်​လောက်ထိ ထိ​ထိ​ရောက်​ရောက် လည်ပတ်​နေ​သေးသလဲ သိရခက်တယ်။ ယန္တရားသည် ဆက်ရှိ​နေတယ် , သို့​သော် ​အထက်​အောက် Coordination မည်မျှရှိ​နေ​သေးသလဲ , စကား​ပြောမည်ဆို မည်သူ့ကို ​ပြောရမလဲ , ​ဒေသခံ တပ်မှူးများ ပို၍ လွတ်လွတ်လပ်လပ် တုန့်ပြန်​နေကြသလားက ​မေးခွန်း​တွေ ဖြစ်​နေတယ်။ အီရန်ဘက်က နိုင်ငံခြား​ရေးဝန်နှင့် သံအမတ်များတို့၏ ​ပြောကြားချက်တို့နှင့် စစ်ဘက်​ရေးရာပိုင်း အချို့ကိစ္စ​တွေ ကီးမကိုက်​​နေတာ ​တွေ့ရတယ်။

Power Vaccum ရှိသလား။ ရှိလျှင် မည်မျှ လစ်ဟာ​နေပြီး မည်သူ ဝင်လာမလဲဆိုသည့် ​နေရာတွင် ဝါရှင်တန်လိုလားချက် ပြန့်မှီရာ အ​မေရိကန်နှင့် အလုပ်တွဲလုပ်နိုင်မည့် သူ ဖြစ်ဖို့လိုတယ်။ ယင်းအတွက် လူ ရှာမရ​သေး။

■ အီရန်​ရေတပ်တခုလုံး ပြုတ်ပြုတ်ပြုန်းသွားသည်ဖြစ်​စေ , ဒုံးနှင့် ဒရုန်းများ ကုန်ခမ်းသွားသည်ဖြစ်​စေ အ​နာဂတ်ပလန်အတွက် အ​ရေးမပါလှ။ ယခု ဘာသာ​ရေး အိုင်ဒီ​ယော်​​လော်ဂျီအတိုင်း ဆက်ခံမည့် ​နောက်လူ တက်လာလျှင် တနှစ်အတွင်း ဒုံးနှင့် ဒရုန်းများ ပြန်တည်​ဆောက်၍ ခြိမ်း​ခြောက်​နေပြန်ဦးမယ်။

US ၏ လိုလားချက်မှာ အီရန်သည် နျူကလီးယားရည်မှန်းချက်ကို စွန့်လွှ​တ်ရမယ်၊ တိုက်ချင်းပစ်ဒုံးများကို လက်လွှတ်ရမယ် , အစ္စ​ရေးကို ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်​နေ ​ဒေသတွင်း Proxy များကို ​ထောက်ပံ့မှု ရပ်ရမယ်။ ယင်းတို့ အားလုံးအတွက် Regime Change မလုပ်ပဲ မဖြစ်နိုင်။ တဖန် ​မြေပြင်တပ်မပါပဲ Regime Change လုပ်မရသလို , ​သိုဝှက်ထားသမျှ တိုက်ချင်းပစ်များ , လက်နက်တိုက်များကို လိုက်ရှင်းဖို့ရာ Boots on the ground ရှိမှရပါမယ်။

■ ​အီရန်ပြည်မတွင် ​လောက်​လောက်လားလား အတိုက်အခံ အင်အားစုရှိ​နေဖို့ အခွင့်အ​ရေးမ​ပေးခဲ့ပါ။ သို့​သော် အ​နောက်​မြောက်​ဒေသက ကာဒ့်တပ်ဖွဲ့များက​​တော့ အ​မေရိကန်၏ တိုက်တွန်းမှုဖြင့် စစ်​ရေး စတင်​နေပြီဆို၏။ အီရန်ပြည်တွင်း ​မြေပြင်တွင် Bridgehead ရရန်က​တော့ ကာဒ့်တို့မှတပါး အခြားပါ။ US အထူးတပ်ဖွဲ့များနှင့် စီအိုင်​အေ​​အေးဂျင့်များပါ ​မြေပြင်ကို စ၍ ​ရောက်​နေပြီလား , မ​ရောက်​သေးလျှင်လည်း မကြာမီ စဝင်ရဖို့များတယ်။

အ​မေရိကန်အစိုးရ အဆက်ဆက်သည် အ​ရှေ့အလယ်ပိုင်းတွင် ​ဒေသခံ​မြေပြင်တပ် လိုအက်တိုင်း ကာဒ့်တို့ကို အသုံးပြုခဲ့သည်မှာ အ​ခေါက်​ခေါက် အခါခါရှိပြီ။ ဆက်ဒမ်ဟူစိန်ကို ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ဖို့ လည်း​ကောင်း , အိုက်အက်စ်တို့ကို တန်ပြန်​ခြေမှုန်းဖို့ လည်း​ကောင်း အီရတ်နှင့် ဆီးရီယားကာဒ့်တို့ကို လက်နက်တပ်ဆင် ​, လေ​ကြောင်းပစ်ကူ​ပေးခဲ့တယ်။ ကိစ္စပြီးတိုင်းလည်း ကာဒ့်တို့ ရည်မှန်းချက်ဖြစ်​သော လွတ်လပ်သည့် ကာဒ့်နိုင်ငံ မရခဲ့ပဲ ​ဘေးဖယ်ခံရပြန်တယ်။

အခုလည်း အီရန်ကာဒ့်တို့ အလှည့်။ လူဦး​ရေ သန်း ၉၀ ခန့်ရှိ​သော အီရန်တွင် ကာဒ့်လူဦး​ရေသည် ၁၀ သန်းခန့်ရှိတယ်။ ယင်းပမာဏသည် မြန်မာရှိ ERO အားလုံး အ​ခြေခံထား​သော တိုင်းရင်းသားလူဦး​ရေ စုစု​ပေါင်းခန့် ရှိတာမို့ မနည်းလှပါ။ သို့​သော် အီရန်၏ အလုံးအထည်သည် မြန်မာထက် ၂ ဆ​ကျော် ကြီးမား​လေရာ ယင်းမျှနှင့် တီဟီရန်ကို တိုးမယ်ဆိုတာက ခဲယဥ်းတယ်​။ ​​ထိမ်းချုပ်နယ်​မြေ ရှိလာဖို့က ပို၍ ဖြစ်နိုင်တယ်။

■ အခြား​သော အဇာရစ် , ​ဘာ​လောချ့်နှင့် ​မြောက်များလှစွာ​သော လူမျိုးစုများ , Tribes များလည်း ရှိ​နေ​သေးတယ်။ အားလုံးကို လက်နက်တပ်​ပေး၍ ​​​မြှောက်​ပေးမယ်ဆိုလျှင် လစ်ဗျား , မြန်မာ , ဆီးရီးယားတို့ထက် ရှုပ်​ထွေး​သော အကျိုးဆက်များ​သော , ပြည်တွင်းစစ်တခု စတင်နိုင်တယ်။ အီရန် လက်နက်ကိုင် စစ်တပ်အတွင်းက​ကော ဆီးရီးယားမှာကဲ့သို့ ဘက်​ပြောင်းလာနိုင်သလား ဆိုလျှင် ဖြစ်နိုင်​​ခြေရှိပါ၏။

သို့​သော် အီရန်တွင် အစ္စလာမ္မစ်ရီပတ်ပလစ်၏ အမာခံလက်ကိုင်တပ်သည် အိုင်အာဂျီစီ ဖြစ်၍ ယင်းတို့သည် Believer များဖြစ်ရာ ​အယာတိုလာကြီးကို ရှင်းလင်းထားသည့် ​၄င်းတို့အမြင် ​စေတန် ဖြစ်သူနှင့် ပူး​ပေါင်းမည့်အစား ကာဗ်လာစစ်​မြေပြင်ကဲ့သို့ အာဇာနည် လုပ်သွားချင်သူများပါလိမ့်မယ်။ ရှီးယိုက် ​ပေါ်လစ်တီကယ်အစ္စလာမ်ကို ယုံကြည်သူတို့၏ အတွင်းစိတ်ကို ထည့်စဥ်းစားဖို့​တော့လိုမယ်။

■ ​လွန်ခဲ့​သော တလတာအတွင်း Armada ​ကြီး အနား​ရွေ့လာပြီး ဖိအား​ပေးရာတွင် နျူသ​​​ဘောတူညီချက်မရ​သော​ကြောင့် သမ္မတထွမ့်အ​​နေဖြင့် အ​တော်ပင် အံ့အားသင့်ခဲ့တယ်။ ယခုက​တော့ ​နောက်တဆင့် ​အ​နေဖြင့် US အလိုကျ ပူး​ပေါင်းမယ့် ​ပုဂ္ဂိုလ်တက်မလာမချင်း အီရန်​ခေါင်း​ဆောင်ပိုင်းကို သမင်​မွေးရင်း ကျားစားရင်း တရဆက် ဖြို​​နေမယ် ယူဆရတယ်။ ရ​သွား​သော် စစ်ရပ်ပါမည်။ သို့မဟုတ် ​​ဗျူဟာ​ပြောင်းပြီး ​မြေပြင်တပ် ဝင်ကြရ​တော့မလား ?

​မြေပြင်တပ်ဝင်ရ​သော အဆုံးမဲ့ ( Forever ) စစ်ပွဲ ဖြစ်စဥ်သည် မဂ်ဂါတို့ ခါးခါးသီးသီး ဖြစ်သဖြင့် မဂ်ဂါ Base အတွင်း ၂ ခြမ်းကွဲနိုင်ပါတယ်။ ယခုပင် တက်ကကာလ်ဆင်နှင့် ​မေဂျာရီဂရင်းတို့က ဂိုဏ်းခွဲ​ထောင်​နေကြတယ်။

■ အကယ်လို့ အ​ရေး​ပေါ်အက်ဥပ​ဒေ ၆ လလည်းပြည့် , အ​မေရိကန်ပြည်တွင်း နိုင်ငံ​ရေးနှင့် နိုင်ငံတကာစီးပွား​ရေး ဖိအား​တို့ကြောင့် ​ရှေ့ဆက်ဖို့ခက်လာခဲ့​သော် တနည်း ကျန်​သေးပါတယ်။ အီရန်တနိုင်ငံလုံးကို ထိမ်းချုပ်နိုင်မည့် အ​မေရိကန် မိတ်ဖက်အစိုးရတရပ်ကို တည်​ဆောက်​ပေးဖို့ ခက်ခဲ​ပေမယ့် , ​ဒေသတခုချင်းဆီကို ပိုင်နက်​မြေလုပ်ထားနိုင်​သော စင်ပြိုင် အာဏာရှင်များ ​ပေါ်​ပေါက်ဖို့က​တော့ မခက်ခဲပါ။ လစ်ဗျားတွင် ကဒါဖီပြိုကျသွားပြီး​နောက် ထရီပိုနှင့် Tobruk တွင်ညအစိုးရ ၂ ရပ် ပြည်တွင်းစစ်ဆက်၍ နွဲ​နေကြတယ်။

ယင်း​မော်ဒယ်သည် တစုတစီးတည်း အာဏာစက်ပြင်းမည့် ရန်ဘက်အစိုးရ​ကဲ့သို့ အစ္စ​ရေးကို ခြိမ်း​ခြောက်နိုင်မှု ရှိ​တော့မှာ မဟုတ်သလို , အီရန်ပြည်ပကိုလည်း Power Projection လုပ်နိုင်စွမ်းလည်း ရှိ​တော့မည်မဟုတ်ပါ။

■ အီရန် စစ်ပွဲမှာ ၆ ရက်ခန့်သာ ရှိပါ​သေးသဖြင့် အဆုံးသတ်အ​ဖြေကို ​ပြောဖို့ ခက်ပါ​သေးတယ်။ Regime Change လုပ်မည်ဆို​သော ကြုံးဝါးသံသည်လည်း အ​တော်ကျယ်​​​လောင်ထားပြီးပါပြီ။

အ​မေရိကန်-အစ္စ​ရေး တို့ဘက်က​နေ Tactical ​ပိုင်းအရ လုံးဝဥသုံနီးပါး ​အထက်စီးရ​နေသည်မှာ ငြင်းစရာမရှိပါ။ ယင်းက​နေမှ နိုင်ငံ​ရေးရည်မှန်းချက်အတွက် Endgame ကို ဘယ်လို အ​ကောင်အထည်​ဖော်ကြမည်က​တော့ ​ဝေဝါးဝါး ဖြစ်​နေဆဲပင်။

AI Superpowers: China, Silicon Valley, and the New World Order

 နည်းပညာစိတ်ဝင်စားတယ်၊ AI စိတ်ဝင်စားတယ်၊ စွန့်ဦးလုပ်ငန်းတွေ စိတ်ဝင်စားတယ်ဆိုရင် ဒီစာအုပ်လေး ဖတ်ကြည့်ပါလား

ခိုင်ဖူးလီ ရဲ့ AI Superpowers: China, Silicon Valley, and the New World Order ဆိုတဲ့ စာအုပ်မှာ တရုတ် နဲ့ ဆီလီကွန်တောင်ကြား ရဲ့ AI နဲ့ပတ်သက်ပြီး လုပ်ကိုင်နေကြပုံ သုံးသပ်ပြထားတယ်။ ဒီ နယ်မြေနှစ်ခုရဲ့ မတူညီတဲ့ တွေးခေါ် လုပ်ကိုင်ပုံ နဲ့ ဓလေ့တွေကို ဖော်ပြထားပါတယ်။
အမေရိက ရဲ့ ဆီလီကွန်တောင်ကြား (Silicon Valley) ရဲ့ ကျော်ကြားမှုကတော့ လူသိများပြီးသားမို့ တရုတ် နည်းပညာ ကုမ္ပဏီကြီးတွေရဲ့ ဆီလီကွန် တောင်ကြားကို inspiration ယူပြီး လုပ်ကိုင်သွားပုံကို အဓိက သုံးသပ်ပြထားတာ။

တကယ်တော့ တရုတ်နဲ့ပတ်သက်ရင် အမေရိက အပါအဝင် ကျနော်တို့ အားလုံးနီးပါးက Copycat အဖြစ်ပဲ ရှုမြင်ထားကြတာ။ တဖက်က နည်းပညာအသစ်တခု ထွက်လိုက်တာနဲ့ သူက ကော်ပီချပီးသားပဲ။ ဒါကို ခိုင်ဖူးလီ စာအုပ်ထဲမှာ “တရုတ်က အမေရိက ကိုမှီဖို့ ဘယ်လောက် နောက်ကျနေလဲ ဆိုတော့ ၁၆ နာရီနောက်ကျတယ်” လို့ ဟာသလုပ်ကြတယ်ဆိုပါတယ်။
Biotechnology စိတ်ဝင်စားတဲ့ ကျနော့်အတွက် တရုတ်ရဲ့ Biotechnology သတင်းတွေက အံ့ဩလောက်ပါပေတယ်။ လုပ်နေတာတွေ၊ ထွက်လာတဲ့ သုတေသနတွေက အထင်ကြီးစရာပါပဲ။ ကျနော်ပဲ အဲ့ဒါလေးတွေ ဖတ်ပြီး အထင်ကြီးတာလား ဆိုတော့ မဟုတ်ဘူး။ အမေရိက ရဲ့ စီအိုင်အေ ဒါရိုက်တာဟောင်း ဆိုလည်း ၂၀၀၆ လောက်ကတည်း တရုတ် ဇီဝနည်းပညာ နဲ့ ပတ်သက်ပြီး အထင်ကြီးစရာအနေနဲ့ရော၊ စိုးရိမ်စရာအနေနဲ့ပါ ပြောထားဖူးတယ်။

ဒါပေမယ့် အမေရိက နဲ့ ဘယ်လောက်ကွာလဲ၊ ဘာ့ကြောင့် ဒီလိုအနေအထားရောက်လာတာလဲ၊ ဘာတွေက အားသာသွားစေတာလဲ ဆိုတာကိုတော့ ခိုင်ဖူးလီ ရေးပြမှ သဘောပေါက်လာတယ်။ သူတို့တွေ Copycat ဘဝ ကနေ ကိုယ်ပိုင် research တွေ၊ innovation တွေ နဲ့ အမေရိကကို ပခုံးချင်းယှဉ်နိုင်တဲ့အထိ တက်လှမ်းလာနိုင်တာကို သေချာရေးပြထားတယ်။

ဘာပဲဖြစ်ဖြစ် သူတို့ တဟုန်ထိုး တိုးတက်လာတာကတော့ ငြင်းမရတဲ့အချက်ပါ။ သို့သော် သူတို့ရဲ့ ကျင့်ဝတ်ပိုင်းအားနည်းမှု၊ fair play မှာ အားနည်းမှုတွေကတော့ အတိုင်းသားရှိနေဆဲပေါ့။

၁။ တီထွင်ဆန်းသစ်မှုကို ချဥ်းကပ်ခြင်း

China: သူက ရှိပြီးသား တီထွင်ပြီးသား အရာတွေကို တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်ကောင်းမွန်သွားအောင် အဆင့်မြှင့်တင် ပြုပြင် တဲ့ ဘက်ကို ပိုအာရုံကျတယ်။ တရုတ်ကုမ္ပဏီတွေက အောင်မြင်ပြီးသား အိုင်ဒီယာတွေကို ကော်ပီယူတယ်၊ ဒေသခံတွေအကြိုက် ပြုပြင်တယ်၊ ပြီးတာနဲ့ ပြိုင်ဘက်ကို မြန်မြန်ကျော်တက်နိုင်အောင် အဆင့်မြှင့်တာမျိုးတွေမှာတော့ တကယ့်ထိပ်တန်းပဲ။ ဥပမာ - WeChat ဆိုရင် super app ဖြစ်လာတယ်။ ကနဦးတုန်းက WhatsApp ကို အတုယူ ကော်ပီချခဲ့ပေမယ့် နောက်တော့ ‌ငွေပေးချေတာတွေ၊ ဂိမ်းကစားလို့ရတာတွေ၊ e-commerce တွေ ထပ်လောင်းထည့်သွင်းလာပြီး တရုတ်ပြည်မှာ နေ့စဥ်လှုပ်ရှားမှုတွေတိုင်း သူနဲ့ ကင်းလို့ မရတော့တဲ့အထိ စွမ်းဆောင်ထားတယ်။

Silicon Valley: သူတို့ကကျ တကယ့် တခေတ်ပြောင်း တီထွင်ဖော်ထုတ်မှုကြီးတွေကို အာရုံစိုက်လေ့ရှိတယ်။ လုံးဝ အသစ်စက်စက် နည်းပညာတွေ၊ အရွေ့တွေ ချပြနိုင်အောင် လုပ်ကြတာ။ ဥပမာ - Google Search တို့ Facebook တို့ပဲကြည့်၊ လူတေွ တကမ္ဘာလုံး ချိတ်ဆက်ပြီး သတင်းအချက်လက်တွေ ရယူသုံးစွဲနိုင်ဖို့ အခြေခံအကျဆုံး အရာတွေ ပြောင်းလဲ ပေးခဲ့တာ။

၂။ လျှင်မြန်မှု နဲ့ အကောင်ထည်ဖော်မှု

China: သူက ပြိုင်ဆိုင်မှု ပြင်းထန်တော့ လုံးဝမယုံနိုင်လောက်အောင် မြန်ဆန်တဲ့ နှုန်းနဲ့ လုပ်ငန်းလည်ပတ်ကြတာ။ "996 culture" တဲ့။ တပတ် (၆) ရက်၊ မနက် (၉) ကနေ ည (၉) အထိ အလုပ်လုပ်ကြတယ်။ ဒီလောက် အလောတကြီး လုပ်တာကြောင့် သူတို့ရဲ့ ထုတ်ကုန် သက်တမ်းလည်ပတ်မှုက မြန်တယ်။ ဥပမာ - Didi Chuxing ဆိုရင် Uber တရုတ်ပြည်ထဲ ဝင်လာတာကို တန်ပြန်ဖို့ စက်ဘီးငှားစီးတဲ့ ဝန်ဆောင်မှု ကို တရုတ်ဓလေ့နဲ့ ကိုက်ညီအောင် လုပ်နိုင်တာကြောင့် မြန်မြန်ကြီး ကျယ်ပျံ့လာပြီး နောက်ဆုံး Uber တောင် ပြန်ထွက်သွားတဲ့အထိ စွမ်းနိုင်ခဲ့တာ။

Silicon Valley: သူတို့ကကျတော့ တဖက်က တီထွင်မှု‌ေတွေလုပ်သလို တဖက်မှာ သူတို့ရဲ့ ဖွံ့ဖြိုးမှု သက်တမ်းကိုလည်း သေချာ အသေးစိတ် သတိထားလုပ်တယ်။ အရည်အသွေးကို အရမ်းအာရုံစိုက်သလို မြန်ဆန်ဖို့ထက် ရေရှည်မျှော်မှန်းချက်အပေါ်မှာ ပို အာရုံထားကြတယ်။

၃။ အချက်အလက် အသုံးချခြင်း

China: သူကကျတော့ လူဦးရေကိုက များတာမို့ အသုံးပြုသူ အချက်အလက် စုဆောင်းတဲ့ နေရာမှာ အသာစီးရနေပါတယ်။ ပြီးတော့ ဒီအချက်လက်တွေရဲ့ လုံခြုံရေး ထိန်းကွပ်ပေးတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင် ကလည်း လျော့ရဲတယ်။ ဥပမာ - SenseTime နဲ့ Megvii တို့က လုပ်တဲ့ AI အသုံးချ မျက်နှာ မှတ်မိစေတဲ့ နည်းစနစ်ဆိုရင် တရုတ်မြို့ကြီးတွေက အစိုးရ စောင့်ကြည့်ထောက်လှမ်းရေး က ထုတ်ပေးထားတဲ့ အချက်လက်အမြောက်အများ ပေါ်မှီခို အလုပ်လုပ်နေကြတာပါ။

Silicon Valley: သူတို့ဆီမှာကျ အချက်လက် လုံခြုံရေးနဲ့ ပတ်သက်လာရင် ပိုပြီး တင်းကျပ်တဲ့ စည်းမျဥ်း စည်းကမ်းတွေကြောင့် အတော်ရုန်းကန်ကြရတာ။ ဆိုတော့ AI models တွေကို လေ့ကျင့်ပေးဖို့ အချက်လက် ရရှိမှု အားနည်းတာပေါ့။ AI models တွေက အချက်လက်များများနဲ့ လေ့ကျင့်ပေးလေ ပိုတိကျလေပဲကိုး။

၄။ အစိုးရအထောက်အပံ့

China: AI ဖွံ့ဖြိုးဖို့၊ AI စွန့်ဦးလုပ်ငန်းလေးတွေကို ရန်ပုံငွေပေးဖို့ နဲ့ နည်းပညာရည်မှန်းချက်အတွက် ချမှတ်ထားတဲ့ အမျိုးသားမူဝါဒတွေနဲ့ ကိုက်ညီဖို့ အစိုးရက အားကျိုးသနွဲ ဝင်လုပ်ပေးတယ်။ ဥပမာ - တရုတ်အစိုးရရဲ့ ၂၀၁၇ AI ဖွံ့ဖြိုးရေး စီမံကိန်း က တရုတ်နိုင်ငံကို ၂၀၃၀ မှာ AI ကမ္ဘာ့ထိပ်သီးနိုင်ငံ ဖြစ်ဖို့ ရည်ရွယ်ထားတာ။ ဆိုတော့ ဒီစီမံကိန်းမှာ AI ပညာရေး နဲ့ သုတေသနဖွံ့ဖြိုးရေးတွေမှာ ငွေပုံအောပြီး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံတာတွေ ပါတယ်။

Silicon Valley: သူတို့ဆီမှာကျတော့ အစိုးရက အခုလို တိုက်ရိုက်ထောက်ပံ့တာ နည်းတယ်။ အများသောအားဖြင့် တီထွင်ဖန်တီးမှုတွေကို ပုဂ္ဂလိက ကုမ္ပဏီကြီးတွေနဲ့ အကျိုးတူ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူတွေက မောင်းနှင်ကြတာ များတယ်။

၅။ စွန့်ဦးလုပ်ငန်းတွေ အခြေအနေ

China: သူတို့ စတိုင်က အရမ်းပြိုင်ဆိုင်မှု ပြင်းထန်တယ်။ ရရာနည်းနဲ့ အပြိုင်ကျဲတဲ့ ဓလေ့ဆိုတော့ စွန့်ဦးလုပ်ငန်းလေးတွေဟာ ရှင်သန်ကျန်ရေး အတော် တိုက်ခိုက်ပြိုင်ဆိုင်ရတယ်၊ ကျင့်ဝတ်ပိုင်းတွေလည်း အားနည်းတယ်။ ပြိုင်ဘက် CEO ကို ရဲစခန်းသတင်းပေးပြီး ချောက်ချတာမျိုးတွေထိ ရှိတယ်ဆိုပါတယ်။ ဒါ့ကြောင့်လည်း နိုင်သူအကုန်စား အနေအထားဆီ ဦးတည်သွားတာပေါ့။ ဥပမာ - Alibaba နဲ့ JD.com တို့ကြားက e-commerce ပြိုင်ပွဲဆိုရင် အရမ်းပြင်ထန်တယ်။ ဈေးအပြိုင်ချတာတို့ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးတွေပါ ထည့်သွင်းပေးတာမျိုး ပြင်းထန်တဲ့ ဗျူဟာတွေပါ အသုံးချ ယှဥ်ပြိုင်ကြတာတွေ့ရတယ်။ ဒါ့ကြောင့် သူတို့ရဲ့ စွန့်ဦးလုပ်ငန်း အခြေအနေတွေကို ခိုင်ဖူးလီက ရောမခေတ် က ယှဥ်ပြိုင်တိုက်ခိုက်ကြတဲ့ ဂလက်ဒီယောတာ တွေရဲ့ ကိုလိုစီယံ နဲ့ နှိုင်းယှဥ်တင်စားထားတယ်။ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်ပြီး သွေး အလိမ်းလိမ်းကျအောင် တိုက်လိုက်ကြတဲ့သဘောပေါ့၊

Silicon Valley: သူတို့ကျ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ကြတဲ့ဘက်ကို ပိုအလေးသာတယ်။ ဖွံ့ဖြိုးရေး တို့ သင်ယူရေးတို့မှာ open-source လုပ်ကြတဲ့ ဓလေ့ရှိတယ်။ နောက်ပြီး ကုမ္ပဏီကြီး တခုတည်းကပဲ လက်ဝါးကြီးအုပ် သွားတာမျိုး မဖြစ်အောင် ဥပဒေတွေ၊ ကျင့်ဝတ်တွေ နဲ့ အတော်ထိန်းတာ တွေ့ရတယ်။ ဥပမာ Google တို့ဆိုရင် ခဏခဏ ကြားနာတာတွေ လုပ်ခံရတယ်။ သူ့ရဲ့ Playstore မှာ ဒါမှမဟုတ် Search engine မှာ သူ့အပိုင် App တွေပဲ ဦးစားပေး ထည့်သွင်းတာမျိုး လုပ်မရအောင် စောင့်ကြည့် ကြပ်မတ်တာမျိုး ရှိတယ်။ တရုတ်မှာ ထက် နိုင်သူစား ဓလေ့ ပိုနည်းတယ်။

၆။ အာရုံစိုက်ရာနယ်ပယ်

China: သူတို့က AI ကို commerce,logistics, and urban systems မှာ အသုံးချဖို့ ပိုအာရံုစိုက်တယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ တကယ့်လက်တွေ့ အသုံးချနယ်ပယ်မှာ အာရုံစိုက်မှ မြန်မြန်ဝင်ငွေတိုးမှာကိုး။ ဥပမာ - Cainiao (Alibaba's network) လိုမျိုး AI သုံးထားတဲ့ ထောက်ပံ့ပို့ဆောင်ရေး ပလက်ဖောင်းတွေဟာ e-commerce အတွက် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ပိုကောင်းသွားစေတယ်။

Silicon Valley: သူတို့ကကျ AI မှာ အခြေခံအုတ်မြစ်ကျတဲ့ သုတေသနတွေနဲ့ နည်းပညာတွေကို ပို အလေးထားတော့ ဒါတွေ တကယ့်မြေပြင် အသုံးတည့်လာဖို့က အချိန်အတော်ကြာကြာ ယူရတယ်။ ။ ဥပမာ - DeepMind ရဲ့ AlphaGo ဆိုရင် AI နယ်ပယ်မှာ တကယ့်ဖော်ထုတ်မှု အကြီးကြီးပဲ။ ဒါပေမယ့် အဲ့ဒါတွေက စီးပွားဖြစ် ချက်ခြင်း အသုံးချလို့မရသေးဘူးဖြစ်နေတယ်။

၇။ ကျွမ်းကျင်ပညာရှင် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး

China: သူ့မှာ AI talent တွေ အတော်ရှိလာပါပြီ။ တချို့ဆို အခြားနိုင်ငံက ဘွဲ့ရပြီး အစိုးရနဲ့ ကုမ္ပဏီတွေက အခွင့်အလမ်းတွေနဲ့ စွဲဆောင်နိုင်တာကြောင့် ပြန်ဝင်လာကြတာ။ ဥပမာ - Baidu တို့ Tencent တို့လို ကုမ္ပဏီကြီးတွေက ပြည်တွင်းပြည်ပ က ဘွဲ့ရလာတဲ့ ထိပ်တန်းအဆင့်ရှိသူတွေကို တောက်လျောက် စွဲဆောင် အလုပ်ခန့်နေကြတာ။ ဒါပေမယ့် ပြသနာက သူတို့ လိုချင်တဲ့ ပညာရှင်ဆိုရင် တရားဝင်ရော၊ တရားမဝင်ရော မက်လုံးတွေ ပေးပြီး ကိုယ့်ကုမ္ပဏီဆီရောက် လာအောင် ဆွဲခေါ်တဲ့ ဓလေ့ရှိတယ်။ ဒါကြောင့် ခိုင်ဖူးလီက ကိုယ့် ကုမ္ပဏီ က နည်းပညာရော၊ လူသားအရင်းမြစ်တွေရော တခြားကုမ္ပဏီက ကော်ပီယူ၊ ဖြတ်ခုတ် သွားတာမျိုး မခံရအောင် ကုမ္ပဏီတွေက ပတ်ပတ်လည်း ကျုံးတွေပါ တည်ဆောက်ထားရတယ် လို့ တင်စားပြောထားပါတယ်။

Silicon Valley: သူကတော့ တကမ္ဘာလုံးက ထိပ်တန်း ပညာရှင်တွေကို ဆက်လက်ခန့်ထားဆဲပဲ။ ဒါပေမယ့် ဗီဇာ အခက်ခဲလိုမျိုးတွေနဲ့ တခြား နည်းပညာပြိုင်ဘက် တွေက စွဲဆောင်လာလို့ စိတ်ခေါ်မှုတွေတော့ ရှိနေတယ်၊

၈။ စားသုံးသူနဲ့ တသားတည်းဖြစ်မှု

China: ဒီမှာတော့ စားသုံးသူတွေက နည်းပညာအသစ်သစ်တွေကို စမ်းသုံးလိုစိတ် ပြင်းပြကြတယ်။ သူတို့နေ့စဥ်ဘဝ လုပ်ငန်းတွေထဲမှာ နည်းပညာကို ထည့်သွင်း သုံးစွဲလာကြတာကြောင့် AI အတွက်တော့ တကယ့် မြေသြဇာကောင်းတွေ ပေါတဲ့ လယ်မြေကြီးလို ဖြစ်နေတယ်။ ဥပမာ - Alipay တို့ WeChat Pay တို့ လို မိုဘိုင်းငွေပေးချေမှု စနစ်တွေ လွှမ်းမိုးလာတော့ မြို့ပြတွေမှာ ငွေကိုင်ပြီး သုံးတာတောင် မရှိသလောက် ပျောက်သွားတယ်။

Silicon Valley: ဒီမှာကျ စားသုံးသူတွေကို လွှမ်းမိုးနိုင်မှုက ယေဘုယျအားဖြင့် နှေးနေတယ်။ ရုတ်တရက် အပြောင်းအလဲကို သူတို့ဓလေ့အရ တင်းခံနေတတ်တယ်။

ခိုင်ဖူးလီ က ဒီလိုမျိုးမတူညီတဲ့ အချက်တွေကို သုံးပြီး ဒီ(၂) နိုင်ငံရဲ့ အားသားချက်တွေ နဲ့ အကန့်သတ်တွေကို ဖော်ပြထားပါတယ်။ တရုတ်ကကျတော့ မြေပြင်လက်တွေ့အသုံးချ အတွက် မြန်မြန် အကောင်ထည်ဖော်ရာမှာ အားသာသလို ဆီလီကွန်တောင်ကြားကလည်း တကယ့် အခြေခံသုတေသနတွေ နဲ့ အသစ်သစ်တွေ တီထွင်ဆန်းသစ်မှုမှာ အားသာနေတယ်ပေါ့။ သူ့စာအုပ်ကတဆင့် ကျင့်ဝတ်ပိုင်း၊ law and regulations ပိုင်း ကွာဟမှု ကြီးတာကိုလည်း တွေ့မြင်လိုက်ရပါတယ်။

နည်းပညာပိုင်း စိတ်ပါဝင်စားသူ၊ စွန့်ဦးလုပ်ငန်းတွေမှာ စိတ်ဝင်စားသူ၊ ကမ္ဘာ့ထိပ်တန်း နိုင်ငံ နှစ်နိုင်ငံရဲ့ culture ကို စိတ်ပါဝင်စားသူတွေ ဖတ်ကြည့်သင့်တဲ့ စာအုပ်တအုပ်လို့ပဲ ညွှန်းဆိုချင်ပါတယ် 

၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွက် အမေရိကန်လွှတ်တော်က မြန်မာနိုင်ငံကို အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၂၁ သန်း ပေးရန် လျာထားခြင်း

အခုထွက်လာတဲ့ အမေရိကန်လွှတ်တော်ရဲ့ ၂၀၂၆ ဘဏ္ဍာရေးနှစ်အတွက် ရေးဆွဲထားတဲ့ ဥပဒေကြမ်း (H.R. 11) မှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွက် အကူအညီငွေ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၂၁ သန်း (အနည်းဆုံး) ပေးမယ်လို့ အတိအလင်း ပါရှိလာပါတယ်။ ဒီအကြောင်းအရာနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ပြည်သူတွေ သေချာနားလည်အောင် ရှင်းပြချင်ပါတယ်။

၁။ ဒါဟာ ဥပဒေ ဖြစ်သွားပြီလား

လောလောဆယ် မဖြစ်သေးပါဘူးခင်ဗျာ။ အခုအဆင့်က အမေရိကန် အောက်လွှတ်တော်ကနေ "ဒီလောက်ပေးမယ်" လို့ အဆိုပြုတင်သွင်းတဲ့ (Introduction) အဆင့်ပဲ ရှိပါသေးတယ်။ ဒီဥပဒေကြမ်း အတည်ဖြစ်ဖို့အတွက် -

(၁) အောက်လွှတ်တော်က မဲခွဲဆုံးဖြတ်ရမယ်၊

(၂) အထက်လွှတ်တော်နဲ့ ညှိနှိုင်းရမယ်၊

(၃) ပြီးမှ သမ္မတက လက်မှတ်ထိုးမှ ဥပဒေအဖြစ် အတည်ဖြစ်မှာပါ။

၂။ ဒါဆို ဘာလို့ ဝမ်းသာစရာ ဖြစ်တာလဲ

ဥပဒေ မဖြစ်သေးပေမယ့် ဒါဟာ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ စည်းရုံးလှုံ့ဆော်မှု (Advocacy) အောင်မြင်တယ်လို့ ပြောလို့ရပါတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ -

• မနှစ်က (၂၀၂၅) တုန်းကဆိုရင် အောက်လွှတ်တော်က အစမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၅၀ သန်း ပဲ ပေးဖို့ လုပ်ခဲ့လို့ ကျွန်တော်တို့မှာ ၁၂၁ သန်း ရဖို့အတွက် အထက်လွှတ်တော်မှာ တော်တော်လေး လိုက်လံပြောဆို တိုက်ပွဲဝင်ခဲ့ရပါတယ်။

• ဒီနှစ် (၂၀၂၆) မှာတော့ အောက်လွှတ်တော်က အစကတည်းက အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၂၁ သန်း အပြည့် ပေးဖို့ ထည့်သွင်းရေးဆွဲထားတာ တွေ့ရပါတယ်။ ဒါကြောင့် လျော့သွားတဲ့ ပိုက်ဆံကို ပြန်တောင်းဖို့ အချိန်ကုန်စရာ မလိုတော့ဘဲ၊ ဒီပမာဏကို အတည်ဖြစ်အောင်ပဲ ဆက်ကြိုးစားရတော့မှာမို့ ဒါဟာ အခြေအနေ တော်တော်ကောင်းတယ်လို့ ပြောလို့ရပါတယ်။ အမေရိကန်လွှတ်တော်က မြန်မာ့အရေးကို ဆက်လက်ပြီး ဦးစားပေးနေတုန်းပဲ ဆိုတာကိုလည်း ပြသနေပါတယ်။

၃။ ဒီပိုက်ဆံတွေကို ဘယ်နေရာတွေမှာ သုံးဖို့ သတ်မှတ်ထားသလဲ

အခုတင်သွင်းထားတဲ့ ဥပဒေကြမ်း (Section 7043(a)(2)) အရ ဒီ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၂၁ သန်း ကို အောက်ပါ ခေါင်းစဉ်တွေနဲ့ သုံးစွဲရမယ်လို့ အတိအကျ ခွဲဝေထားပါတယ် -[1]

• အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၇၅ သန်း - ထိုင်းနှင့် အိန္ဒိယ နယ်စပ်ဖြတ်ကျော် ကူညီထောက်ပံ့မှုများ အပါအဝင် အခြားသော အကူအညီများ ပေးရန်။

• အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၅ သန်း - သေစေနိုင်သော လက်နက်မဟုတ်သည့် အကူအညီများ (Non-lethal assistance) ပေးရန် (ဥပမာ - စစ်အသုံးအဆောင် ပစ္စည်းများနှင့် ဆက်စပ်သင်တန်းများ)။

• အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၀ သန်း - ပြည်နယ်နှင့် ဒေသန္တရ အဆင့်များ အပါအဝင် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ဖက်ဒရယ်စနစ် တည်ဆောက်ရေး အစီအစဉ်များအတွက်။

• အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၇ သန်း - ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုများကို ကာကွယ်ရန်နှင့် ကျူးလွန်မှုများအတွက် တရားမျှတမှု ဖော်ဆောင်ရန် (သက်သေအထောက်အထားများ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း အပါအဝင်)။

• အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁ သန်းခွဲ (၁ ဒသမ ၅ သန်း) - လက်ရှိ နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားများနှင့် နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားဟောင်းများကို ကူညီထောက်ပံ့ရန်။

• အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁ သန်းခွဲ (၁ ဒသမ ၅ သန်း) - စစ်ကောင်စီတပ်နှင့် ၎င်း၏ မဟာမိတ်တပ်များမှ ဘက်ပြောင်းခိုလှုံလာသူများ (Deserters/CDM) ကို ကူညီမည့် အစီအစဉ်များအတွက်။

• အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁ သန်း - ရိုဟင်ဂျာများအပေါ် ကျူးလွန်ခဲ့သည့် ရာဇဝတ်မှုများအတွက် တာဝန်ယူမှု တာဝန်ခံမှု ရှိစေရေး အစီအစဉ်များအတွက်။

၄။ ပိုက်ဆံတွေက ဘာလို့ မြေပြင်ကို ချက်ချင်း ရောက်မလာတာလဲ (ဘတ်ဂျက် စက်ဝန်း သဘောတရား)

ဒေါ်လာသန်းပေါင်းများစွာ ပေးတယ်သာ ကြားရတယ်၊ လက်တွေ့မှာ ဘာလို့ ချက်ချင်း မမြင်ရတာလဲဆိုတာကို အမေရိကန် အစိုးရရဲ့ ဘတ်ဂျက် စက်ဝန်း (Budget Cycle) နဲ့ ရှင်းပြချင်ပါတယ်။ အဆင့် (၃) ဆင့် ရှိပါတယ်။

1. ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းခြင်း (Appropriation): အခု ကျွန်တော်တို့ ရောက်နေတဲ့ အဆင့်ပါ။ လွှတ်တော်ကနေ "ဒီပိုက်ဆံ သုံးခွင့်ရှိတယ်" ဆိုပြီး ဥပဒေ ထုတ်ပေးလိုက်တာပါ။ ပိုက်ဆံက စာရွက်ပေါ်မှာပဲ ရှိပါသေးတယ်။

2. စာချုပ်ချုပ်ဆိုခြင်း (Obligation): ဥပဒေ အတည်ဖြစ်ပြီးရင် USAID တို့၊ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာနတို့က ဒီပိုက်ဆံကို သုံးဖို့အတွက် လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မယ့် အဖွဲ့အစည်းတွေ (NGOs/CSOs) နဲ့ စီမံကိန်းတွေ ရေးဆွဲပြီး စာချုပ်ချုပ်ရပါတယ်။ ဒီအဆင့်က လနဲ့ချီပြီး ကြာတတ်ပါတယ်။

3. ငွေထုတ်ပေးခြင်း (Disbursement): စာချုပ်ချုပ်ပြီးမှ လုပ်ငန်းလည်ပတ်ဖို့အတွက် ငွေတွေကို တစ်လုံးတည်း မဟုတ်ဘဲ လိုအပ်သလို ခွဲပြီး လွှဲပေးတာ ဖြစ်ပါတယ်။

၅။ မနှစ်က (၂၀၂၅) ဘတ်ဂျက်တွေ ဘာဖြစ်သွားပြီလဲ

မနှစ်က ချပေးခဲ့တဲ့ ပိုက်ဆံတွေနဲ့ ပတ်သက်ပြီး အမေရိကန် သံရုံးနဲ့ USAID တို့က ရေဘေးသင့် ပြည်သူတွေကို ကူညီတာတွေ၊ လူသားချင်းစာနာမှု အကူအညီ ပေးတာတွေ လုပ်နေတယ်လို့ ထုတ်ပြန်ထားတာ တွေ့ရပါတယ် ။ ဒါပေမယ့် ဘယ်အဖွဲ့ကို ဘယ်လောက်ပေးလိုက်တယ်၊ ဘယ်နေရာမှာ ဘယ်လောက်သုံးလိုက်တယ် ဆိုတဲ့ တိကျတဲ့ စာရင်းဇယား အစီရင်ခံစာ (Report) တော့ အခုချိန်ထိ ထွက်မလာသေးပါဘူး။ အစီရင်ခံစာ မထွက်သေးပေမယ့် ပိုက်ဆံတွေကတော့ အထက်က ပြောခဲ့တဲ့ လုပ်ငန်းစဉ် (Pipeline) အတိုင်း သွားနေတယ်လို့ နားလည်ရပါတယ်။

အနှစ်ချုပ်ပြောရရင် - ဒီဥပဒေကြမ်းက အဆိုပြုချက် အဆင့်မှာပဲ ရှိသေးပေမယ့် အမေရိကန်လွှတ်တော်က လျှော့မပစ်ဘဲ မူလအတိုင်း ထားရှိတာဟာ ကျွန်တော်တို့ မြန်မာ့ဒီမိုကရေစီအရေးကို သူတို့ ဆက်လက် အလေးထားတယ်ဆိုတာ ပြသနေတာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

The Headline: $121 Million Proposed for 2026

The U.S. House of Representatives has introduced its appropriations bill (H.R. 11) for fiscal year 2026, which explicitly proposes not less than $121,000,000 in funding for Burma under the "National Security Investment Programs" heading. This confirms that key leaders in Congress continue to stand firmly with the people of Burma, proposing to maintain the same high level of support as the previous year.

Important Clarification: The Bill Has Not Passed Yet

It is critical for the public to understand where we are in the American legislative process. This money is not yet law.

1. Introduction (Current Stage): The House Appropriations Committee has introduced the bill text. This is a proposal.[2]

2. Committee & House Vote: The bill must be voted on and passed by the full House of Representatives.

3. Senate Negotiation: The U.S. Senate will have its own version. If the Senate version differs, the two chambers must negotiate a final "compromise" bill.

4. Presidential Signature: Only after both the House and Senate pass the exact same text does it go to the President to be signed into law.

Why This Is Still a Victory:

Even though the process is just starting, the fact that the House started with the full $121 million in their initial draft is a major advocacy win.

• Last Year (FY 2025): The House initially proposed only $50 million, forcing us to fight to restore it to $121 million.[3]

• This Year (FY 2026): By starting at $121 million, we have established a strong "baseline." We do not have to fight just to get back to the previous level; instead, we can focus on ensuring this number stays in the final law.

Proposed Breakdown by Category

If this bill passes as currently written in Section 7043(a)(2), the $121,000,000 would be legally required to be spent as follows:[1]

• $75,000,000 for assistance programs, including in Thailand and India, and cross-border programs

• $25,000,000 for non-lethal assistance (defined as equipment and associated training)

• $10,000,000 for governance and federalism programs, including at the local and state levels

• $7,000,000 for atrocities prevention and accountability programs, including for documentation and preservation of evidence

• $1,500,000 for support for current and former political prisoners

• $1,500,000 for deserter programs (supporting deserters from the military junta and allied entities)

• $1,000,000 for accountability and justice programs for crimes against the Rohingya

How the U.S. Budget Cycle Works (And Why You Don't See Cash Immediately)

A common frustration for the public is hearing about "millions of dollars" but not seeing immediate results. To understand this, it is helpful to look at the three phases of the U.S. Budget Cycle:

1. Appropriation (The Law): We are here. Congress debates and passes the law authorizing the funds.

2. Obligation (The Contract): Once the law passes, agencies like USAID or the State Department must design programs and sign legal contracts with implementing partners (NGOs, civil society groups). This bureaucratic process takes months.

3. Disbursement (The Spending): This is when the cash actually transfers to partners to buy food, medicine, or equipment. This happens gradually over the year, not all at once.

Status of FY2025 Funds:

Regarding the funds approved last year, we are currently in the Obligation and Disbursement phases. While the U.S. Embassy and USAID have stated in public announcements that they are actively utilizing funds for humanitarian aid and flood relief, there is currently no concrete public report itemizing exactly where every dollar of last year's $121 million has gone. This lack of a report does not mean the money is missing; it means it is moving through the "pipeline" described above. However, without a published expenditure report, we must rely on these general Embassy statements to confirm the funds are active.

Bottom Line

This bill is a proposal, not a final law. However, the fact that the House draft guarantees the full $121 million right from the start—rather than cutting it—is a direct result of effective advocacy. It signals that Washington views the crisis in Burma as a continued priority.

ကမ္ဘာကြီးဟာ ဘယ်တော့မှ အေးချမ်းမယ် မထင်ပါဘူး

 ကမ္ဘကြီးဟာ ဘယ်တော့မှ အေးချမ်းမယ် မထင်ပါဘူး၊

အဓိက လူတွေရဲ့ လောဘစိတ် အဏာရူးစိတ် သူများထက်သာချင်တဲ့ အတ္တတွေက အခြေခံထားကြတာ ကိုး၊

သဘာဝတရားမို့ ဇွတ်ပြင်မယ် မလုပ်နဲ့ ၊ အမေရိကန်မှာလည်း သူ့ပြသနာတွေနဲ့သူ၊

ပြည်နယ် အလိုက်ပြသနာပေါင်းစုံရှိတယ်၊

တခုပဲရှိတယ် မဲပေးရွေးချယ်မှုကြောင့် အများဟာ ကောင်းလဲစံ မကောင်းလဲခံရတာပါပဲ၊

အမေရိကန် သမတ ဆိုလည်း အခုဆို ထရမ့်ကို ဘာလုပ်လုပ် အကောင်းမြင်တဲ့ ကိုယ်လို လူရယ် မကောင်းမြင်တဲ့ သူတွေရယ် ရှိကြတာပါပဲ၊

ဝေလွင်လည်း ကိုယ့်အတ္တနဲ့ ချိန်ထိုးရရင် ဒီသမတ ထရမ့်ကိုကြိုက်တယ်၊ လေးစားတယ်၊

ဆိုပါစို့ ဘိုင်ဒန်လက်ထက်မှာ တောင်းစားလို့ လွယ်လွယ်ရသူတွေက အခုလို ဥပဒေတွေ စည်းမျဉ်းတွေတင်းကြပ်ပြီး လွယ်လွယ်တောင်းလို့မရ၊

ကိုယ့် တရားမဝင် ဆွေမျိုးအသိုင်း အဝန်းကို ဖမ်းပြီးပြန်ပို့တာ ခံရသူတွေအဖို့ မနှစ်သက် မုန်းကြတာ သဘာဝ မဟုတ်လား၊

ဒီရောက်လာတဲ့ မြန်မာလူမျိုးတွေအပိုင်းတော့ မပြောတော့ပါဘူး၊ ဘာတစ်ခုမှ နိုင်ငံရေး အပြောင်းအလဲမလုပ်နိုင်သလို ရိုင်းရိုင်းပြောရရင် ခုထိ နိုင်ငံရေး လူရာ မဝင်နိုင်ကြသေးပါဘူး၊

နောက်ပိုင်း သားစဉ်မြေးဆက် ၂ ဆက် ၃ ဆက်တော့မသိဘူး၊

တခုပဲပြောချင်တာက မဲပေးခဲ့တဲ့ မြန်မာဖွား အမေရိကန်နိုင်ငံသားတွေအဖို့ ကိုယ်ရွေးတဲ့ သမတ ဟုတ်ဟုတ်မဟုတ်ဟုတ် မကြိုက်ရင် ကြိုက်သလိုပြောရတယ်၊ လက်ခံတယ်၊ နားလည်တယ်၊

ရီစရာပြောတာကလွဲ လူကြီးလူကောင်းဆန်ဆန် တဖက်က မဲပေးခဲ့တဲ့ သူတွေကိုတော့ မှိုချိုးပစ်ချိုး စော်ကားရင်တော့ အောက်တန်းစားဖြစ်လိမ့်မယ်၊

ပိုဆိုးတာက ကိုယ်တိုင်က မဲပေးခဲ့တဲ့ အဆင့်မရောက်သေးပဲ တခြားသူတွေကို စော်ကားပြောနေရင်တော့ သာမန် အောက်တန်းစားထဲကမှ ဖိနပ်ခွါအောက်က အောက်တန်းစားအဆင့်ဖြစ်လိမ့်မယ်၊

အခုလဲ နယူးရောက်က ဆိုရှယ်လစ် ကွန်မြူနစ်ဆန်ဆန် မြို့တော်ဝန် မန်ဲဒါလီ တက်ပြီဆိုရော လူ နှစ်သန်းလောက်က မကြေမနပ် ပြည်နယ် ပြောင်းမယ် ရွှေ့မယ်နဲ့ စိတ်တွေဆိုးကြပေါ့၊

အဓိက နိုင်ငံရေးထက် ဝင်ငွေမြင့်သူတွေကို အခွန်တိုးကောက်မှာမို့ ကိုယ်ကျိုးထိတော့ မခံချင်စိတ်တွေ ထလာကြတာလည်း သဘာဝမို့လား၊

လတ်တလော ကယ်လီဖိုးနီးယား နဲ့တက်ဆက် ပြီးရင် တတိယ စီးပွါးကောင်းတဲ့ နယူးယောက်ပြည်နယ်က ဝင်ငွေကောင်းသူတွေ အခုလို သန်းချီစွန့်ခွါရင် နွားရူးရောက် စီးပွါးရေး ကျဆင်းလိမ့်မယ်

တခုပဲပူတယ်၊ အမြင်မတူတဲ့သူတွေ တက်ဆက်တော့ မပြောင်းလာကြပါနဲ့၊

ကိုယ်နဲ့ အမြင်တူတဲ့ ကယ်လီဖိုးနီးယားပဲ ပြောင်းကြပါ၊

တက်ဆက်လို ဆွမ်းဆန်ထဲ လာရောမဲ့ အစား ပိုးထိုးနေတဲ့ အောက်စော်နံ ဧည့်မထ ကယ်လီဖိုးနီးယားမှာ ကြွက်ချေးသွားရောရင် သိတ်မထူး ဘူးမဟုတ်လား၊ စတာပါ စတာဘာ ဒါ​ပေသည့် မလာနဲ့​နော်၊

လတ်တလော ဗင်နီဇွဲလား လည်း နေ့လား ညလား အကြိတ်ခံရဖို့နီးလာပြီ၊

အမေရိကန်နိုင်ငံရေး တခုခု ခလုတ်တိုက်တာနဲ့ အကြိတ်ခံရလိမ့်မယ်၊

ထရမ့်ကိုတော့ အရင် နိုင်ငံရေးလုပ်စားတဲ့ သမတ လိုတော့ မတွက်ပါနဲ့၊

စီးပွါးရေးသမတမို့ နိုင်ငံ အမြတ်ထွက်ရင် ပြီးရော ပြောချင်တာပြော လုပ်ချင်တာလုပ်လိမ့်မယ်၊

နောက်တစ်ခုက ဂျပန်ဝန်ကြီးချုပ်မ Takaichi ရဲ့ ထိုင်ဝမ်နဲ့ တရုတ်ပေါ် ထားတဲ့ သဘောထား ပြောပြီးတဲ့နောက် တရုတ်အစိုးရဟာ ဆတ်ဆတ်ထိမခံ စွာပါတော့တယ်၊

တရုတ်ပြည်သူတွေ ဂျပန်ကို မသွားဖို့ နှိုးဆော် သတိပေးနေတယ်၊

ဝေလွင်ဖြင့် ဟုတ်မှ ဟုတ်ရဲ့လားလို့ သတင်းပေါင်းစုံ ယူကျူ့နဲ့ အေအိုင်တွေမေး သတင်း အတည်ပြုချက်ရယူပါတယ်၊

ဟုတ်တယ်လည်း ဆိုရော ဝမ်းသာလိုက်တာ မပြောပါနဲ့၊

လာမဲ့လ ဒီဇင်ဘာလ ဝေလွင့် ခမျာ အားတာရယ် ပျင်းတာရယ် လွမ်းတာရယ် စားချင်တာရယ်ကြောင့် 14 nights in Japan သရုပ်သွားဆောင်ပါမယ်၊

တရုတ်တွေနဲ့ ဝေးရင်ဖြင့် ကီမိုနိုဝတ် ဘဲကားလျှောက်လျှောက်တဲ့ ဂျပန်မတု တွေ မြင်ရတာသက်သာမယ်၊

ဆိုင်ကျဉ်းကျဉ်း တွေမှာ စားနေသောက်နေတုန်း အသံဆိုးကြီးတွေနဲ့ အော်ဟစ်ပြောနေတာတွေ မကြားရလာက်တော့ဘူး၊

တန်းစီနေရင် ရူးသလိုပေါသလို ကြားဖြတ်တာတွေ မမြင်ရလောက်တော့ဘူး၊

စျေးသက်သာအောင်ဆိုပြီး လက်ဆွဲအိတ်တွေ ဘူတာထဲ မသိမ်းပဲ လူကြားထဲ သွားလေရာ တွန်းတွန်းသွားပြီး ခရီးသွားတွေ စိတ်ဆင်းရဲတဲ့ အပြုအမူတွေ မမြင်ရလောက်တော့ဘူး၊

ဘာပြောပြော အခုလို မနက်ခင်း အတင်းလေးမှာ ထရမ့်ရော တာကာ့အိချိ ဝန်ကြီးချုပ်မကိုရော လေးစားချစ်ခင်တယ်၊

ဆထက် ထမ်းပိုး အောင်မြင်ကြပါစေ၊

Dunning - Kruger effect

 ကျနော်က အမေရိကန် နိုင်ငံရေးအကြောင်းတွေကို မရေးပဲ နေသူပါ ။ မသိလို့ မဟုတ်ပေမဲ့ အငြင်းပွားစရာ မိတ်ဆွေပျက်စရာ မဖြစ်အောင် ရှောင်တဲ့သဘောပါ ။ ဒါပေမဲ့ အခုရက်ပိုင်းအတွင်းမှာ တွေ့ရတဲ့ အဖြစ်အပျက်တချို့နဲ့ပတ်သက်ပြီး မရေးပဲမနေနိုင်ဖြစ်လာလို့ နည်းနည်း ရေးပါရစေ ။ ဖတ်ခဲ့ရတဲ့ စိတ်ပညာဆိုင်ရာ သုတေသန စာတမ်းများ ၊ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင်များရဲ့ စာတမ်းများကနေ ပြန်ပြောပါမယ် ။

တချို့သော မမှန်သတင်းများ Disinformation

( ၁ ) သမတ ထရမ့်က တနေ့က သူရေးနေကြ လူမှုကွန်ရက် ကနေ ရေးလိုက်တယ် ။ သမတဟောင်း အိုဘားမားက သူဦးဆောင်ပြီးလုပ်ခဲ့တဲ့ အိုဘားမားကဲ ( Obamacare ) ဆိုတဲ့ ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု စံနစ်က သူ့နာမည်နဲ့မို့ နာမည်သုံးခွင့် တနှစ်တနှစ် ကော်မရှင် သဘော ဒေါ်လာ သန်းချီပြီး ရနေတယ် ။ အခုဆိုရင် ဒေါ်လာ သန်း ၄၀ လောက်ရနေပြီလို့ ပြောလိုက်ပါတယ် ။ အိုဘားမားကဲ ဆိုတာက အိုဘားမားက စခဲ့ပေမဲ့ နာမည်အမှန်က Affordable Care Act ( ACA ) ပါ ။ အစိုးရ ( လွှတ်တော် ၂ ရပ်လုံး) သဘောတူလို့ ချမှတ်ထားခဲ့တဲ့ ဥပဒေ တရပ်ပါ ။ ပစ္စည်းရောင်းတဲ့ကုမ္ပဏီတခု မဟုတ်ပါဘူး ။ ဒီကော်မရှင်ကို ကျန်းမာရေးအာမခံကုမ္ပဏီကြီးတွေက ပေးသလိုလို အစိုးရက ပေးသလိုလိုရေးထားပါတယ် ။ အစိုးရအနေနဲ့ကတော့ ဥပဒေ တခုအတွက် ဘယ်သူ့ကိုမှ ကော်မရှင်ပေးလို့ မရဘူး ဆိုတာ အသိဥာဏ်ရှိသူ လေ့လာသူမှန်ရင် အားလုံးသိနိုင်ပါတယ် ။ ဒါဟာ လံကြုတ်သတင်းဆိုတာ ၂၀၁၇ ကတည်းက အကြိမ်ကြိမ် ရှင်းထားပြီးသားပါ ။

ဒါပေမဲ့ အဲဒီလို သမတတယောက်လုံးက အဲလို မဟုတ်တဲ့ဟာတွေကို ရေးလိုက်တော့ လူတွေရဲ့စိတ်မှာ သို့လော သို့လော ဟုတ်လေမလားဆိုတာတွေ ပေါ်လာပါတယ် ။ အထူးသဖြင့် အမေရိကန် အရေးကို အလွန် စိတ်ဝင်စားလှတဲ့ ကိုရွှေဗမာတွေက ဆတ်ဆတ်ထိမခံဖြစ်ကြပြီး အိုဘားမားက လူယုတ်မာကြီး ဖြစ်ပြီး ၊ အရေးယူရမယ် ၊ အမှုလုပ်ရမယ် ထောင်ချရမယ် ၊ အိုဘားမားတို့ ဘိုင်ဒင်တို့ ဒီမိုခရက်ဆိုရင် အကုန် လူယုတ်မာတွေပဲ ၊ ဒီမိုတွေက အမေရိကန်ကို ဖျက်ဆီးပစ်နေတယ် ဘာညာ ဆိုပြီး သမကြတော့တာပေါ့ ။ ( သူတို့ပြောတဲ့စကားနဲ့ပြောရရင် ငါးပိတွေ လောင်ကြတာပေါ့ ) ။

ထရမ့်က သူနဲ့ အတိုက်အခံ ဒီမိုခရက်မှန်သမျှ လူယုတ်မာတွေ ၊ တတိုင်းပြည်လုံးကို ဖျက်ဆီးလာခဲ့တာ ၊ ဘိုင်ဒင်တို့ အိုဘားမားတို့ ဖျက်ခဲ့တဲ့ အမေရိကကြီးကို သူက အခုပြန်ပြီး အဖတ်ဆယ်နေရတယ် ဆိုတာကို အချိန်လုံး တွင်တွင်ပြောတော့ လူတွေက အချက်အလက်ရယ်ဘာရယ် သိပ်စုံစမ်းမနေကြတော့ဘူး ၊ သမတ တယောက်လုံးက ပြောနေတာပဲ ဆိုပြီး ဒီမိုခရက်တွေက တိုင်းပြည်ဖျက်တွေ ၊ ဒီမိုခရက်ဆို အသေမုန်း ဖြစ်နေကြတော့တာပေါ့ ။ အထူးသဖြင့် ဗမာတွေက အဆိုးဆုံးပေါ့ ။ ဒီမိုခရက်တွေက ဘယ်လို ဖျက်သွားတာလဲ ၊ စီးပွါးရေး က ဘယ်သူ့လက်ထက်မှာ တကယ်ကောင်းပြီး ဘယ်သူ့လက်ထက်မှာ တကယ် မကောင်းခဲ့တာလဲ ဆိုတာ အချက်ကျကျ ချမပြနိုင်ကြပါဘူး။

တလောက ချာလီကာ့ခ် ဆိုတဲ့ ရီပတ်ဘလီကန် သေနတ်နဲ့အပစ်ခံရလို့ သေသွားတာနဲ့ တပြိုင်နက် ဘာမှ မစုံစမ်းမစစ်ဆေးသေးခင် ပဲ သမတကိုယ်တိုင်ကထွက်လာပြီး ဒါတွေဟာ လက်ဝဲစွန်း အကြမ်းဖက် ဒီမိုခရက်တွေ လက်ချက်ပဲလို့ တန်းစွပ်စွဲလိုက်တယ် ။ လူတွေကလည်း သမတ သံယောင်လိုက်ပြီး ဒီမိုတွေ ယုတ်မာတယ်ချက်ခြင်း ဖြစ်ကုန်ရော ။ တကယ်တော့ သတ်သူက ဒီမိုခရက်မဟုတ်ပါဘူး ။ ဘာကြောင့်သတ်တယ်ဆိုတာ ခုထိ တိတိကျကျ မသိသေးပါဘူး ။

ဗမာပြည်က လူပြက်တွေပြောသလို -

“ဟေ့ မနေ့ညက ခေါင်းရင်းအိမ်က အဒေါ်ကြီး ဆုံးပြီတဲ့ “

“အို ဟုတ်လား စိတ်မကောင်းပါဘူးကွာ ၊ ဘာရောဂါနဲ့လဲ”

“မပြောချင်ပါဘူးကွာ ကိုလိုနီ နယ်ချဲ့စံနစ်ဆိုးကြီး လက်ချက်ပေါ့”

အခုလည်းတဆိတ်ရှိ မကောင်းတာမှန်ရင် ဒီမိုခရက်တွေ လက်ချက်ချည်း ဆိုတာနဲ့ ကိုင်တုတ်နေကြတာပါပဲ ။

( ၂ ) နောက်ထပ် ဥပမာ တခု ။ အိုဘားမားက ၂၀၁၆ ရွေးကောက်ပွဲမှာ ရုရှားနဲ့ပေါင်းပြီး ထရမ့် မနိုင်အောင် လုပ်ပါတယ် ဆိုပြီး ရွေးကောက်ပွဲ နှောက်ယှက်မှု နိုင်ငံတော် သစ္စာဖောက်မှုနဲ့ တရားစွဲဖို့ ထရမ့်အစိုးရက အမှုဆင်နေကြပါတယ် ။ ဒါပေမဲ့ သူတို့ဖက်က သက်သေ ခိုင်ခိုင်လုံလုံ ရှိပုံမရလို့ ဂျူလိုင်က စပြီး စွပ်စွဲနေတာ အခုထိ ဘာမှ ဖြစ်မလာပါဘူး ။ ဟုတ်မှ မဟုတ်ပဲကိုး ။ အသံသာမြည်ပြီး အဆံမပါတဲ့ သင်္ကြန်အမြောက်ပါပဲ ။

( 3 ) သမတဟောင်း ဂျိုးဘိုင်ဒင်ရဲ့ မြေးမ အပျိုပေါက်လေး က ပထမဆုံးအကြိမ် မဲပေးပြီးပြန်လာတော့ မဲပေးပြီးပြီ ဆိုတဲ့စတစ်ကာလေးကို ယူလာပြီး အဖိုးဖြစ်သူ ဘိုင်ဒင်ကို သူ့ရင်ဘတ်မှာ ကပ်ခိုင်းပါတယ် ။ ဘိုင်ဒင်က သူ့မြေးလေးကို စတစ်ကာကပ်ပေးပြီး နဖူးလေးကို ငုံ့နမ်းလိုက်ပါတယ် ။ အဲဒီ ဗီဒီယို ကလစ်ကို မလိုမုန်းထားသူတွေက စတစ်ကာကပ်တဲ့အပိုင်းကို ဖြတ်ထုတ်ပြီး ကောင်မလေး ရင်ဘတ်ကို ကိုင်တယ် ဘိုင်ဒင်က ကလေးတွေကို လိင်ကျူးလွန်သူပဲ ၊ သူ့မြေးလေးတောင် မရှောင် ၊ လူလယ်ခေါင်မှာ ရင်ဘတ်ကိုင်တယ် ဆိုပြီး တင်လိုက်တာ သန်းချီပြီး ကြည့်ကြတယ် ။ ထရမ့်ဘက်တော်သား လကျ်ာစွန်း သမားတွေက ဘိုင်ဒင် ကလေးလိင်ကျူးလွန်သူ Pedophile ဆိုပြီး အခုထိ သိက္ခါချနေကြတုန်း ပြောနေကြတုန်းပါ ။

( ၄ ) အခုလက်ရှိသမတ ထရမ့်ကိုလည်း မကြိုက်သူတွေက အမျိုးမျိုးရစရာမရှိအောင် AI တွေနဲ့ ဖန်တီးပြီး ဆဲနေဆိုနေကြတာ နေ့တိုင်းပါပဲ ။ များလွန်းလို့ ဘယ်ဟာက တကယ် ၊ ဘယ်ဟာက မမှန်သတင်းဆိုတာ ပြောရအောင် ဖြစ်နေပါတယ် ။

ဒါက မြင်သာတဲ့ ဥပမာ တချို့မျှသာပါ။ တခြားအများကြီးပါ ။ တနေ့တမျိုး နေ့တိုင်းမရိုးရပါဘူး ။

ကျနော်ပြောချင်တာက အမေရိကမှာ လက်ရှိအခြေအနေအရ နိုင်ငံရေးနဲ့ပတ်သက်ပြီး မမှန်သတင်း သွားပုတ်လေလွင့်ပြောတဲ့သတင်းတွေက ပလူပျံအောင် မကြည့်ချင်အဆုံး ဖြစ်နေတာကို ပြောချင်တာပါ ။ ကိုယ့်ပါတီ မဟုတ်ရင် တဖက်သားကို မှိုချိုးမျှစ်ချိုး နစ်နစ်နာနာ ပြောဖို့ လုံးဝ ဝန်မလေးကြတော့ဘူး။ ဟုတ်မဟုတ် ဖြစ်နိုင် မဖြစ်နိုင် မစဥ်းစားတော့ဘူး ။ သမတကိုယ်တိုင်က တွေ့ကရာ မဟုတ်တရုတ်တွေကို တချိန်လုံးပြောနေတာပဲကိုး ။ အဲတော့ကာ ထရမ့်နောက်လိုက် မှန်သမျှတွေက သူပြောသမျှကို ချွင်းချက်မရှိလက်ခံကြ ယုံကြတယ် ။ သူဖြူရင် ဖြူ သူမဲရင်မဲပါပဲ ။

ဒီကိစ္စနဲ့ ပတ်သက်လို့ ကျနော် ဖတ်ထားလေ့လာထားတဲ့ သုတေသန စာတမ်းလေးတွေထဲက တချို့ မှတ်စရာလေးတွေကို အကျဥ်းချုပ်ရေးပြပါရစေ ။

Dunning – Kruger Effect

လွန်ခဲ့တဲ့ အနှစ် ၂၀ လောက်က အမေရိကန် နိုင်ငံက နာမည်ကျော် ကော်နဲ တက္ကသိုလ် Connell University က David Dunning နဲ့ Justin Kruger ဆိုတဲ့ စိတ်ပညာဆရာကြီး ၂ ဦး လေ့လာတွေ့ရှိချက်မို့ ဒီတွေ့ရှိချက်ကို သူတို့ နာမည်ပေးထားပါတယ် ။ Cognitive Bias ( မျက်နှာလိုက်တဲ့ ခံယူချက် ) လို့လည်း ခေါ်ကြတယ် ။

အလွယ်ဆုံးပြောရရင် -

အသိဉာဏ် နိမ့်သူ စွမ်းဆောင်ရည်နိမ့်သူတွေက သူတို့ သိထားသလောက် အသိကလေးကို အဟုတ်ကြီး အတတ်ကြီးထင်ပြီး သိသလောက်ကလေးကို ပြတ်သားခိုင်မာစွာ ယုံကြည်ပြောဆိုကြတယ် ( Overconfident and overestimate ) ။ ငါသိနေတာ မှန်ရောမှန်ရဲ့လား ၊ ပြည့်စုံရဲ့လား ဆိုတာမျိုး မစဥ်းစားတတ်ဘူး။ သိစရာအကုန်သိပြီးပြီလို့ ယူဆထားတဲ့အတွက် ဘာကိုမှ ဆက်ပြီး စူးစမ်း စစ်ဆေးလေ့လာတာ မလုပ်ကြတော့လို့ တော်မလာပဲ ညံ့ကျန်ရစ်ခဲ့တယ် ။

အသိဉာဏ် မြင့်သူ စွမ်းဆောင်ရည် မြင့်သူတွေက သူတို့ သိထားတာကို မကျေနပ်သေးပဲ ဆက်ပြီး သိသည်ထက်သိအောင် ကြိုးစားကြတယ် ။ ( Underconfident and underestimate ) သူများတွေ ဘယ်လို မြင်သလဲ ဘယ်လိုပြောသလဲဆိုတာကို ထောင့်စုံအောင် လေ့လာတယ် ။ တခုခုကိုပြောရင် ယတိပြတ်ကြီး မပြောပဲ ချင့်ချင့်ချိန်ချိန်ပြောတတ်တယ် ။ သိစရာရှိတာကို ဆက်သိအောင် ဆက်တိုက် လေ့လာနေကြလို့ တော်သည်ထက် တော်လာကြတယ် ။

ဒါကို Dunning Kruger Effect လို့ ခေါ်ပါတယ် ။

၁၉၉၉ မှာ MacArthur Wheeler ဆိုတဲ့ လူတယောက်က ဘဏ်မှာ ဓားပြသွားတိုက်တယ် ။ သူက မျက်နှာကို မျက်နှာဖုံးမစွပ်ပဲ ရှောက်ရည်ပဲ ( lemon juice ) လိမ်းသွားတယ် ၊ စာရွက်ပေါ်မှာ ရှောက်ရည်နဲ့စာရေးရင် ခြောက်သွားရင် မမြင်ရတော့ဘူးဆိုတာကိုး ။ ဒါကြောင့် ရှောက်ရည်လိမ်းရင် ကိုယ်ပျောက်တယ်လို့ သူကထင်နေတာ ။ သူ့မျက်နှာကြီးက လုံခြုံရေးကင်မရာမှာ ပေါ်နေတော့ အလွယ်နဲ့ ဖမ်းလို့ မိသွားတယ် ။ အဖမ်းခံရချိန်မှာ ဒီလူက တအံအသြပြောတယ် ငါ့မျက်နှာကို မမြင်ရပဲ မင်းတို့က ငါ့ဘယ်လို ဖမ်းလိုက်သလဲတဲ့ ။ ရှောက်ရည်သုတ်ထားရင် တကယ် ကိုယ်ပျောက်တယ်လို့ သူက စွဲမြဲယုံကြည်ထားတာကိုး ။ Dunning နဲ့ Kruger တို့က အဲဒီလူကို လေ့လာပြီး ဒီသုတေသန စာတမ်းကို ထုတ်ခဲ့တာပါ ။

သက်ရောက်မှု

ဥပမာတခု - စကားပြောပွဲတခုမှာ ဉာဏ်ရည်နိမ့်ပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် တတ်လှပြီ ထင်နေသူ လူပြိန်းတဦးရယ် ၊ ဉာဏ်ရည်အတော်ကောင်းပြီး ချင့်ချိန်တတ်သူကျောင်းသားတယောက်ရယ် ပညာရှိဆရာကြီး တယောက်ရယ် ၃ ယောက်စကားပြောကြတယ် ၊ လူပြိန်းက သူသိထားတာ နည်းနည်းလေးကို အားရပါးရ ပြတ်သားခိုင်မာစွာ (မစားရဝခမန်း )ပြောတယ် ။ အကြောင်းအရာအနေနဲ့ မခိုင်လုံလှဘူး ။ ကျောင်းသားကတော့ ပိုသိနေလို့ ပိုပြီးဆင်ခြင်ပြောလို့ လူပြိန်းလောက် မပြတ်သားဘူး ။ ဆရာကြီးကတော့ သူ့ကိုယ်သူယုံကြည်မှု အပြည့်နဲ့ပြောတယ် ဒါပေမဲ့ ချင့်ချင့်ချိန်ချိန်ပဲပြောတယ် ။

နောက်ဆုံးမှာ ပရိတ်သတ်က လူပြိန်းပြောတာကို လက်ခံပြီး ပွဲကျသွားကြတယ် ၊ ဒါဟာ Dunning Kruger Effect ရဲ့ သက်ရောက်မှု တခုပါပဲ ။ ဖြစ်တတ်တဲ့သဘာဝတခုပေါ့ ။

နိုင်ငံရေး နဲ့ Dunning Kruger Effect

နိုင်ငံရေးသမားတွေက သူတို့ပါတီအကျိုး သူတို့ကိုယ်ကျိုးအတွက် မမှန်တာတွေကို တောက်လျှောက် ဝါဒဖြန့် ပြောနေတာကို disinformation လို့ ခေါ်ပါတယ် ။ ခုန အပေါ်က ပြောခဲ့တဲ့ ပထမလူတန်းစား ( ဉာဏ်ရည်နိမ့်သူ )တွေက အဲဒါမျိုးကို ကြားလိုက်တာနဲ့ ယုံသွားတယ် ။ အခုခေတ်မှာ လူမှုကွန်ရက်လို နေရာကနေ မမှန်သတင်းတွေ ဝါဒဖြန့်သတင်းကို ပဲ့တင်သံလို အဆင့်ဆင့်ကူးယူပြီး ဖြန့်နေကြတာကို Echo chamber of social media လို့ ခေါ်ပါတယ် ။ ပဲ့တင်သံသတင်းခေါ်ရမှာပေါ့ ။

အဲဒီလို ပထမ ရထားလိုက်တဲ့ အသိက သိစရာအကုန်ပဲ အမှန်ပဲလို့ ယူဆလိုက်တဲ့အချိန်ကစပြီး အဲဒီ အသိနဲ့ ဆန့်ကျင်ဖက်မှန်သမျှ ကို ဘယ်လောက်ပဲ မှန်နေပေစေ နားမဝင်တော့ဘူး။ သူက နောက်ထပ်သတင်းဆိုရင်လည်း သူကြားချင်တဲ့ဟာ သူ့ဝါဒနဲ့ကိုက်တဲ့ဟာ ကိုသာ ရွေးပြီး ဖတ်တော့တယ် ။ ကိုယ့်ဝါဒနဲ့မကိုက်တဲ့ အဆိုအမိန့်ဆိုရင် လုံးဝကို နားမထောင်တော့ မကြည့်တော့တာ ၊ လက်မခံနိုင်တော့တာ ။ အဲဒီလို လုပ်ရင်းလုပ်ရင်း အသိအမှားက ခိုင်မြဲသထက်ခိုင်မြဲသွားတာပေါ့ ။

Autism and vaccine

သိသာတဲ့ဥပမာတခုက - အမေရိကန်လိုနိုင်ငံကြီးမှာ သိပ္ပံပညာရှင်တွေ လေ့လာထားချက်အရ autism ဖြစ်ရတဲ့အကြောင်းတွေ လေ့လာထားတာ စာပေ လက်တွေ့ အထောက်အထား ခိုင်ခိုင်လုံလုံ ရှိတယ် ။ ကာကွယ်ဆေးထိုးတာနဲ့ ဘာမှ မဆိုင်ဘူး ၊ ကာကွယ်ဆေးထိုးလို့ autism ဖြစ်တာမဟုတ်ဘူးဆိုတာ သေသေချာချာ သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားရှိတယ် ။ ဒါပေမဲ့ ဘာမှ နားမလည်ပဲ ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးတက်ဖြစ်လာတဲ့ JFK junior လိုလူက ကလေးတွေကို ကာကွယ်ဆေးထိုးရင် autism ဖြစ်တယ်လို့ ဆိုလိုက်ရင် ပထမ အမျိုးအစား လူတွေက မစဥ်းမစား တခါထဲ ယုံလိုက်တော့တာပဲ ။ တကယ် ဟုတ်မဟုတ် သိပ္ပံနည်း ကျမကျဆိုတာ မစဥ်းစားတော့ဘူး။ တလောကလည်း ကိုယ်ဝန်သည်တွေ ပါရာစီတမော ( တိုင်လီနော ) သောက်ရင် မွေးလာတဲ့ကလေးမှာ autism ဖြစ်နိုင်တယ် ဆိုပြီး ကျန်းမာရေး ဝန်ကြီးရော သမတကပါ ပြောလို့ လူတွေ အကြီးအကျယ် ယုံလိုက်ကြတာ ။ အဲဒီယုံတဲ့အထဲ နာမည်ကြီး ဗမာဆရာဝန်တွေတောင် ပါလိုက်သေးတယ် ။

Culture

အဲဒီလို ဖြစ်ရတဲ့ အကြောင်းရင်း တစိတ်တဒေသက လူမျိုးတမျိုးရဲ့ ဓလေ့ထုံးစံ အယူဝါဒနဲ့လည်း နည်းနည်း ဆိုင်တယ် လို့ ဆိုပါတယ် ။ အမေရိကန်တွေက ကမ္ဘာမှာ အကောင်းဆုံးတိုင်းပြည်မှာ ပြည့်ပြည့်စုံစုံ ချမ်းချမ်းသာသာ သက်တောင့်သက်သာ နေရလို့ တခြားတိုင်းပြည်တွေရဲ့ အယူအဆ ယဥ်ကျေးမှုဆိုတာတွေကို သိပ်အရေးမထားတတ်တဲ့သဘောမျိုးရှိတတ်ကြတယ် ။ ကမ္ဘာမှာ အမေရိကန်သာ အကောင်းဆုံး ၊ ကျန်တဲ့လူတွေက ဒို့လောက် မတော်ဘူး မကောင်းဘူး ဆိုတဲ့ မာနရှိတယ် ။ သူများလုပ်သမျှကို အထင်သေးတတ်တဲ့ဘောလည်း ရှိတယ် ။ အဲတော့ သူများပြောတာကို ဂရုစိုက်စရာ မလိုဘူး၊ စိုက်ချင်းစိုက်ရင် သူများကသာ ငါတို့ကို ဂရုစိုက်ရမယ် ဆိုတဲ့ မာနရှိကြတယ် ။ အမေရိကန် အားလုံးကိုတော့ မဆိုလိုပါဘူး။

ခုခေတ်ကြီးလို ကွန်ပြူတာတွေ ဖုန်းတွေ အလွယ်ရှိပြီး ဘာကို မဆို လက်တတို့ အတွင်း လေ့လာနိုင်နေတဲ့ခေတ်ကြီးမှာကိုပဲ နိုင်ငံရေးကို အခြေခံလောက်မှ မသိသေးတဲ့ အမှားအမှန်မဝေဖန်နိုင်တဲ့ အမေရိကန်တွေ တပုံကြီးရှိပါတယ် ။ အဲလိုလူတွေကို နိုင်ငံရေးအမြတ်ထုတ်လိုသူများက disinformation နဲ့ ဆွဲဆောင်ရတာ အလွယ်ဆုံးပေါ့ ။

ဂျပန်တွေဟာ အလွန်တော်တဲ့လူမျိုးတွေပါ ၊ ဒါပေမဲ့ သူတို့က အမေရိကန်လို ဘဝင်မြင့်တာမျိုးမရှိလို့ သူတို့ကိုယ် သူတို့ မပြည့်စုံသေးဘူး မတတ်သေးဘူးလို့ ယူဆပြီး တချိန်လုံး တိုးတက်အောင် ဆက်ကြိုးစားနေကြတယ် ။

Bandwagon effect

တခါတလေမှာတော့ အများလုပ်လို့ ကောင်းမယ်မှန်မယ်ထင်ပြီး လိုက်လုပ်လို့ အလွဲတွေ ဖြစ်နေတာမျိုးလည်းရှိတတ်ပါတယ် ။ အဲဒါကို Bandwagon effect လို့ ခေါ်ပါတယ် ။ အများစု လုပ်တိုင်း အမှန်လို့ ဆိုလို့မရပါဘူး ။

How to avoid Dunning Kruger Effect

အဲဒီလို မဖြစ်အောင် ဘယ်လိုကာကွယ်ရမလဲ

( ၁ ) Cultivate self awareness ကိုယ်ဘယ်လောက်ပဲ တတ်သေးသလဲဆိုတာ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် သိပါ

( ၂ ) Learn from experts တတ်ကျွမ်းသူ ဆိုင်ရာ ပညာရှင်တွေဆီက လေ့လာမှတ်သားပါ

( ၃ ) Question your own knowledge and beliefs ငါသိထားတာ မှန်ရဲ့လား ပြည့်စုံရဲ့လားဆိုတာ မေးခွန်းထုတ်ပါ ။

( ၄ ) See feedback and constructive criticism သူများက ဝေဖန်ရင် နားထောင်ကြည့်ပါ ၊ ဟုတ်များဟုတ်လေမလား စဥ်းစားပေးပါ ။

( ၅ ) Study from multiple sources တနေရာမကတဲ့ နေရာမျိုးစုံကနေ ရှုဒေါင့်စုံက လေ့လာပါ ။ ဖေ့စဘွတ် သည် တခုတည်းသော သတင်းဇစ်မြစ်ဌာန မဟုတ်ပါ ။ တခြား သတင်း မီဒီယာ စုံအောင် ဖြန့်ပြီးလေ့လာပါ ။ ပြီးမှကောက်ချက်ချပါ ။

( ၆ ) Develop critical thinking စေ့စေ့စပ်စပ် မျှမျှတတ ဆင်ခြင် ဝေဖန်တွေးခါ်ပါ

( ၇ ) Evaluate credibility ကိုယ်သိထားတဲ့အချက် သတင်း တခု ဘယ်လောက် ယုံရသလဲ ဆန်းစစ်ပါ။

ဗမာပြည်မှာပြောသလို မ”အ”အောင်စာဖတ်ကြပါ စုံစေ့အောင် ရှုဒေါင့်အမျိုးမျိုးကနေ လေ့လာကြပါ ဆိုတာ ဒါပါပဲ။

အင်္ဂလိပ် စာရေးဆရာကြီး ရှိတ်စပီးယားက “As You Like It” ဆိုတဲ့ ပြဇာတ်မှာ ရေးသွားပါတယ် ။

The Foole doth thinke he is wise, but the wiseman knows himself to be a Foole.

လူညံ့လူပြိန်းကတော့ သူဟာ ပညာရှိတယ်လို့ သူ့ကိုယ်သူထင်နေတယ် ၊ တကယ် ပညာရှိသူက သူ့ကိုယ်သူလူညံ့ ၊ အသိမပြည့်စုံသေးသူ ( နောက်ထပ်ကြိုးစားရဦးမယ် )လို့ ခံယူထားပါတယ် တဲ့ ။