ဂျိုဆီယာ ဇေနာ (ဘိုင်အို ဟက်ကာ) (သို့) ဗီဇပြုပြင်ရေးကို အိမ်မှာတင် လူတိုင်းလုပ်နိုင်စေချင်သူ

 

၂၀၁၇ တုန်းက ဆန်ဖရန် စစ္စကို မှာ Global Synthetic Biology Summit ပွဲကြီးကျင်းပနေတယ်။ ထိပ်တန်း ဇီဝနည်းပညာရှင်တွေ အခန်းနဲ့အပြည့် တက်ရောက်နေကြတယ်။ အဲ့ဒီမှာ ထူးထူးခြားခြား တီရှပ်အမဲရောင်၊ ဂျင်းဘောင်းဘီ အဖြူဖင်ကြပ်နဲ့ လူတယောက် စင်ပေါ်တက်လာတယ်။ နားမှာလည်း နားကွင်းတွေ အပြည့်နဲ့။ ဂျိုဆီယာ ဇေနာ တဲ့။

သူ့ကားဂိုဒေါင်ထဲမှာ တီထွင်ဖန်တီးထားတဲ့ ကိုယ်တိုင်လုပ် “ဖားရဲ့ ဗီဇကို ပြုပြင်ရေးကိရိယာစုံ” ဆိုတဲ့ ပစ္စည်းလေးကို မိတ်ဆက်ရှင်းပြတာ။ အွန်လိုင်းမှာ ၂၉၉ ဒေါ်လာနဲ့ တင်ရောင်းနေပြီး ဖားရဲ့ ကြွက်သားတွေကို ၂ဆ ကြီးထွားလာစေတဲ့ CRISPR gene editing kit လို့ဆိုပါတယ်။ အရွယ်ရောက်ပြီးတဲ့နောက် ကြွက်သားအဆမတန်ကြီးထွားမှုကို ဟန့်တားပေးတဲ့ Myostatin ကို ထုတ်ပေးနေတဲ့ ဗီဇကို အလုပ်ဆက်မလုပ်အောင် ပိတ်လိုက်တဲ့ နည်းပညာပေါ့။

ဒါက လူမှာလည်း အလုပ်ဖြစ်တယ်လို့ ဇေနာ က ပြောသေးတာ။
အဲ့မှာ အောက်က ပွဲတက်လာသူတွေက ပညာရှင်တွေချည်းပဲကိုး။ တချို့ကလည်း ဟာသ အနေနဲ့ ရီကြတာပေါ့။ တချို့ကလည်း “အာ့ဆို မင်းဘာသာ ဘာလို့ မစမ်းကြည့်တာလဲ” ဆိုကြတာပေါ့။

ဇေနာ ကလည်း ကျနော့်ကို စမ်းပြစေချင်တာလား ဆိုပြီး ဘောင်းဘီအိတ်ထဲက Kit ကို ထုတ်ရင်းမေးလိုက်တော့ ဝိုင်းမြှောက်ပေးလိုက်ကြတာပေါ့။ တချို့ကလည်း သက်ပြင်းချကြ၊ တချို့ကလည်း တီးတိုးတီးတိုး သဖန်းပိုး လုပ်ကြ တချို့က ရယ်ကြနဲ့ တခန်းလုံး ဆူညံသွားတယ်။

အဲ့ဒီမှာ ဇေနာ က Kit ထဲက ဆေးထိုးအပ်နဲ့ ဆေးပုလင်းထဲက ဆေးကို ဆွဲထုတ်ပြီး သူ့ရဲ့ လက်ဖျံထဲထိုးထည့်လိုက်တယ်။ “သူ့ ကြွက်သားတွေလည်း ကြီးထွားလာလိမ့်မယ်လို့ ပါပြောသွားသေးတာ။

ဒါက တကယ့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ထိပ်တန်း ကွန်ဖရင့် လိုနေရာမှာ လုပ်ပြသွားတာ။

ဒီအပေါ်မှာဝေဖန်မှုတွေလည်းပဲ သောသောညံသွားတာပေါ့။
ဒီမတိုင်ခင်ကပဲ သူ့ရဲ့ အစာအိမ်အူလမ်းကြောင်း အတွက်ဆိုပြီး ဝမ်းကောင်းတဲ့ သူတယောက်ရဲ့ မစင်ကို ဆေးလုပ်ပြီး မြိုချပြခဲ့သေးတာ။ ၂၀၂၀ ကိုဗစ်တွေဖြစ်‌တော့လည်း သူက ကာကွယ်ဆေးကို မီးဖိုချောင်ထဲမှာ တီထွင်စမ်းသပ်ပြမယ်လုပ်သေးတယ်။

သူက ဒီပညာရပ့်ပတ်သက်ရင် ဘုမသိ ဘမသိ သာမန်လူတယောက်တော့မဟုတ်ဘူးဗျ။ Biohacking လောက ကို Revolution လုပ်ပစ်မယ် ဆိုတဲ့ လူမျိုး။ Biohacker ခံယူထားသူ။ နေထိုင်ပုံကလည်း သိပ္ပံပညာရှင်များလို သပ်သပ်ရပ်ရပ် သားသားနားနား မဟုတ်၊ ကျနော်တို့ ငယ်ငယ်က ပန့်ခ် အဆိုတော်တွေ ဒီဇိုင်း။

သူ့စမ်းသပ်ခန်းကလည်း ဓာတ်ခွဲခန်းကြီးတွေနဲ့ ကျကျနနမဟုတ်ပြန်ဘဲ၊ ကားဂိုထောင်ထဲမှာ စမ်းတာ။ သူ့အဆိုအရ Biohacking တို့ Bioengineering တို့ကို စိတ်ဝင်စားရင် လူတိုင်းက ကြိုက်တဲ့နေရာ လုပ်နိုင် ရမယ်ဆိုတယ်၊ သန်းနဲ့ချီတဲ့လူတွေ အိမ်မှာတင် Bio engineering ကို အပျော်တမ်း လုပ်နိုင်စေဖို့ သူ့ရည်မှန်းချက်ပါလို့ဆိုတယ်။ Digital revolution လုပ်ပြီး code တွေကို Open source operating system လုပ်ပေးခဲ့တဲ့ Linus Torvalds တို့ကို အားကျပုံရတယ်။

ဒီ ဇေနာ ဆိုသူက နှယ်နှယ်ရရတော့ မဟုတ်ဘူး။ ဆယ်ကျော်သက်တုန်းက မော်တိုရိုလာ ဖုန်း ကုမ္ပဏီမှာ ပရိုဂရမ်မာ ပဲ။ နောက်တော့ ကောလိပ်တက်ပြီး Southern Illinois University ကနေ Plant Biology နဲ့ ဘွဲ့ရတယ်။ University of Chicago ကနေ Molecular Biophysics နဲ့ PhD ရတယ်။ Post Doc ကို Synthetic Biology အကူအညီနဲ့ အင်္ဂါဂြိုလ် ပေါ် ဘယ်လိုနယ်မြေချဲ့ထွင်မလဲ ဆိုတဲ့ စာတမ်း‌ရေးပြီး နာဆာ (NASA) မှာ အလုပ်ရဖို့ ကြိုးစားသေးတယ်။ ဒါပေမယ့် နောက်ပိုင်းတော့ အလွတ်တမ်း Biohacker ခံယူပြီး ODIN ဆိုတဲ့ Biotech Company ထောင်ထားတယ်။ ဒီ Company ကနေပဲ အထက်ကဖော်ပြခဲ့တဲ့ Genetic Engineering DIY Kit ထုတ်ကုန်တွေ ‌ရောင်းနေခဲ့တာ။

၂၀၁၆ မှာ သူ့ကုမ္ပဏီထောင်ပြီး ဒီလိုတွေ လုပ်နေတုန်း Genetic Engineering လောကရဲ့ ရှေ့ဆောင်လမ်းပြကြီး ဖြစ်တဲ့ ဟားဗတ် တက္ကသိုလ်က ဂျော့ချ်ချာ့ရှ် ဆီက “မင်းလုပ်နေတာလေးတွေ သဘောကျသား” ဆိုတဲ့ အီးမေးလ် တောင် လက်ခံရရှိသတဲ့။ အဲ့ဒီနောက် ဂျော့ချ်ချာ့ရှ် နဲ့ စကားတွေ အများကြီးပြောဖြစ်ပြီး သူ့ကုမ္ပဏီရဲ့ “Scientific and Business Advisor” တောင် ခန့်လိုက်တယ် ဆိုပါတယ်။

ဂျော့ချ်ချာ့ရှ် က တကယ်ပဲ Genetic Engineering ဝါသနာရှင်ကို အားပေးသလား? သူ့ရဲ့ ထင်ရာစိုင်း လုပ်နေတာတွေကို လမ်းမှန်ရောက်အောင် ထိမ်းပေးဖို့ပဲလားတော့ သေချာမသိပါဘူး။ ဒါပေမယ့် ဂျော့ချ်ချာ့ရှ် ကိုယ်တိုင်ကလည်း innovative idea တွေကို နှစ်ခြိုက်ပုံရတယ်၊။ အရင် တရုတ်ပညာရှင် He Jiankui တယောက် တကမ္ဘာလုံး ကျင့်ဝတ်အရ တားထားတဲ့ သန္ဓေသားလောင်းဆဲလ်မှာ ဗီဇပြုပြင်တာ လုပ်တော့ ကျန်တဲ့ ဆရာတွေ ဝိုင်းရှုတ်ချနေတဲ့ကြားက သူကတော့ ဖေးဖေးမမ ပြောပေးခဲ့သေးတယ်။

သူရဲ့ လုပ်ရပ်နောက်ဆက်တွဲအနေနဲ့ ကယ်လီဖိုးနီးယားမှာလည်း ဒီလိုမျိုး Genetic Engineering DIY တွေ အထိန်းကွပ်မဲ့ လုပ်မရအောင် ဥပဒေတွေ ပြဌာန်းလိုက်ပါသေးတယ်။ နောက်တခုက Oxford Nanopore Sequencing နည်းပညာ ကလည်း ဒီလိုမျိုးလူတွေကို စိုးရိမ်လို့ထင်ပါရဲ့ သူ့ရဲ့ MinION MK1C ဆိုတဲ့ Sequencer လေးစုံစမ်းတော့ ဘယ်က ဝယ်မှာလဲ?ဘယ်သူသုံးမှာလဲ? ဘယ် Project မှာ သုံးမှာလဲ အစရှိသဖြင့် မေးခွန်းပေါင်းမြောက်များစွာကို ဖြေဆိုပေးရပါတယ်။ ဘာလို့ဆို ဒီ Sequencer လေးတွေက ဈေးသက်သာပြီး အဆင့်မြင့် မော်လီကျူလာ ဓာတ်ခွဲခန်းကြီးတွေ မလိုအပ်ဘဲ Laptop တလုံးနဲ့ field sequencing လုပ်လို့ရတော့ ဂျိုဆီယာ ဇေနာ တို့လို လူတွေအတွက် အကြိုက်ပေါ့။

ဒါ့ကြောင့်လည်း အနောက်နိုင်ငံများက ဒီနည်းပညာတွေအပေါ် ကျင့်ဝတ်တွေ (ethics) ဥပဒေတွေ (Laws) တွေနဲ့ အကြီးအကျယ် ထိန်းကွပ်ကြတာဖြစ်ပါတယ်။

#geneticengineering
#diy
#Zayner