Motivated Reasoning (လိုရာဆွဲတွေးခေါ်ခြင်း)

 လူတွေက အချက်အလက်အသစ်တွေကို လက်ခံရရှိတဲ့အခါ စက်ရုပ်တွေလို ခံစားချက်ကင်းကင်းနဲ့ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ဆုံးဖြတ်လေ့မရှိကြပါဘူး။ ကိုယ်ယုံကြည်ချင်တဲ့အရာကိုသာ အမှန်လို့ လက်ခံချင်ကြတဲ့ စိတ်သဘောသဘာဝ ရှိကြပါတယ်။ ဒီလိုမျိုး ကိုယ့်ရဲ့ ဆန္ဒ၊ ခံစားချက်နဲ့ ကိုယ်ယုံကြည်ထားပြီးသား အယူအဆတွေအပေါ် အခြေခံပြီး သတင်းအချက်အလက်တွေကို ကောက်ချက်ချတဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်ကို စိတ်ပညာမှာ Motivated Reasoning (လိုရာဆွဲတွေးခေါ်ခြင်း) လို့ ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းပါတယ်။ ဒီဖြစ်စဉ်မှာ လူတစ်ယောက်က သူ့ရဲ့ မူလယုံကြည်ချက်ကို ထိခိုက်စေမယ့် အထောက်အထားတွေကို တွေ့လာရတဲ့အခါ အဲဒီအထောက်အထားတွေကို လျစ်လျူရှုတာ၊ အပြစ်ရှာတာ ဒါမှမဟုတ် ပုံဖျက်တာမျိုးတွေ လုပ်တတ်ကြပါတယ်။ တကယ်တော့ ဒါက သာမန်လူတွေမှာသာမကဘဲ ပညာတတ်တွေ၊ ကျွမ်းကျင်သူတွေမှာပါ ဖြစ်လေ့ရှိတဲ့ သဘာဝတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ ကိုယ်လိုချင်တဲ့ အဖြေတစ်ခုရဖို့အတွက် ဦးနှောက်က မသိမသာ လမ်းကြောင်းလွှဲပေးလိုက်တဲ့ သဘောပါပဲ။

ဒီဖြစ်စဉ် ဘယ်လိုအလုပ်လုပ်သလဲဆိုတာကို လေ့လာကြည့်ရင် လူတွေရဲ့ Information Processing (သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု) လုပ်ငန်းစဉ်မှာ အဓိက ရည်မှန်းချက် နှစ်မျိုးရှိတာကို တွေ့ရပါလိမ့်မယ်။ ပထမတစ်မျိုးက Accuracy Goals (တိကျမှန်ကန်မှုကို ရှာဖွေသော ရည်မှန်းချက်များ) ဖြစ်ပြီး အမှန်တရားကို အရှိကိုအရှိအတိုင်း သိချင်တဲ့စိတ်မျိုး ဖြစ်ပါတယ်။ ဒုတိယတစ်မျိုးကတော့ Directional Goals (ဦးတည်ချက်ထားရှိသော ရည်မှန်းချက်များ) ဖြစ်ပြီး ကိုယ်ဖြစ်ချင်တဲ့၊ ကိုယ်ယုံကြည်ချင်တဲ့ ကောက်ချက်တစ်ခုဆီကိုသာ ရောက်အောင် သွားချင်တဲ့ စိတ်ဆန္ဒမျိုး ဖြစ်ပါတယ်။ Motivated Reasoning (လိုရာဆွဲတွေးခေါ်ခြင်း) ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့အခါမှာ လူတွေရဲ့ ဦးနှောက်က Accuracy Goals ထက် Directional Goals ကို ပိုပြီး ဦးစားပေးလိုက်ကြပါတယ်။ ဒါကြောင့် ကိုယ့်အယူအဆနဲ့ ကိုက်ညီတဲ့ အချက်အလက်တွေကိုဆိုရင် အလွယ်တကူ လက်ခံလိုက်ကြပြီး၊ ကိုယ့်အယူအဆနဲ့ ဆန့်ကျင်နေတဲ့ အချက်အလက်တွေကိုဆိုရင်တော့ စံနှုန်းမြင့်မြင့်ထားပြီး အပြစ်ရှာဝေဖန်တတ်ကြပါတယ်။ အဲဒီအခါမှာ တိကျတဲ့ အထောက်အထားတွေ ဘယ်လောက်ပဲ ပြသနေပါစေ၊ လူတစ်ယောက်ရဲ့ Belief Perseverance (ယုံကြည်ချက်ကို စွဲကိုင်ထားခြင်း) ကို ပြောင်းလဲဖို့ဆိုတာ အလွန်ခက်ခဲသွားတတ်ပါတယ်။

ဒီလိုယုံကြည်ချက်ကို ပြောင်းလဲဖို့ ခက်ခဲရုံသာမကဘဲ တစ်ခါတလေမှာ အလွန်ဆိုးရွားတဲ့ The Backfire Effect (တန်ပြန်သက်ရောက်မှု) ဆိုတာကိုပါ ရင်ဆိုင်ရတတ်ပါတယ်။ လူတစ်ယောက်ကို သူယုံကြည်ထားတာတွေ မှားယွင်းနေကြောင်း ခိုင်လုံတဲ့ သက်သေအထောက်အထားတွေ အတိအကျ ပြသလိုက်တဲ့အခါ အမှားကို လက်ခံပြီး အမြင်ကျယ်ကျယ်နဲ့ ပြင်ဆင်မယ့်အစား သူတို့ရဲ့ မူလယုံကြည်ချက်ကို ပိုပြီးတော့တောင် အသည်းအသန် ဖက်တွယ်သွားတတ်တဲ့ စိတ်ပညာ သဘောတရား ဖြစ်ပါတယ်။ ဦးနှောက်က ကိုယ့်ရဲ့ ခံယူချက်ကို လာရောက်စိန်ခေါ်တဲ့ အချက်အလက်တွေကို ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အန္တရာယ်တစ်ခုလိုမျိုး အလိုအလျောက် တုံ့ပြန်လိုက်တာကြောင့် အခုလို ဖြစ်ရတာပါ။ ဒါဟာ လိုရာဆွဲတွေးခေါ်ခြင်းရဲ့ အဆိုးရွားဆုံး အခြေအနေတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ဘာလို့ တချို့လူတွေကို အချက်အလက်တွေ ခင်းကျင်းပြသပြီး ရှင်းပြနေရက်နဲ့ လုံးဝ လက်မခံကြတာလဲ ဆိုတဲ့ မေးခွန်းအတွက် အကောင်းဆုံး အဖြေတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ အထူးသဖြင့် နိုင်ငံရေးနဲ့ ဘာသာရေး လိုရာဆွဲတွေးခေါ်မှုတွေမှာ ဒီတန်ပြန်သက်ရောက်မှုကို အပြည့်အဝ တွေ့မြင်ရလေ့ရှိပြီး သူတို့ကို ဝေဖန်ထောက်ပြလေလေ သူတို့ရဲ့ မှားယွင်းတဲ့ ရပ်တည်ချက်ကို ပိုပြီး ခိုင်မာအောင် ခံတပ်တည်ဆောက်လေလေ ဖြစ်တတ်တဲ့ သဘောသဘာဝကို နားလည်ထားဖို့ အလွန်အရေးကြီးပါတယ်။

ဒီလိုမျိုး လိုရာဆွဲတွေးခေါ်ရတဲ့ အဓိက အကြောင်းရင်းထဲမှာ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သက်သောင့်သက်သာရှိမှုကို ရှာဖွေချင်တာကလည်း တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်ပါတယ်။ လူတစ်ယောက်ဟာ သူလက်ခံထားတဲ့ ယုံကြည်ချက်နဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေတဲ့ အချက်အလက်အသစ်တစ်ခုကို ကြုံတွေ့ရတဲ့အခါ Cognitive Dissonance (သိမြင်မှုလွဲချော်ခြင်း သို့မဟုတ် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပွတ်တိုက်မှု) လို့ခေါ်တဲ့ မသက်မသာဖြစ်မှုမျိုးကို ခံစားရပါတယ်။ အဲဒီလို စိတ်ရှုပ်ထွေးမှုနဲ့ ဖိအားတွေကို ရှောင်လွှဲနိုင်ဖို့အတွက် ဦးနှောက်က အလိုအလျောက် ခုခံကာကွယ်တဲ့ ယန္တရားတစ်ခုကို ဖန်တီးလိုက်ပါတယ်။ အဲဒီယန္တရားကတော့ ကိုယ်နဲ့ သဘောထားတိုက်ဆိုင်တဲ့ အထောက်အထားတွေကိုသာ ရွေးချယ်လက်ခံတဲ့ Confirmation Bias (အလိုကျအဖြေရှာခြင်း) ကို အသုံးပြုပြီး မူလယုံကြည်ချက်ကို ပိုခိုင်မာအောင် တည်ဆောက်လိုက်တာပါပဲ။ ဒီသဘောတရားနှစ်ခုက ဆက်စပ်နေပေမယ့် ကွာခြားချက်လေးတွေတော့ ရှိပါတယ်။ Confirmation Bias က ကိုယ်နဲ့ကိုက်ညီတဲ့ အချက်အလက်ကို ရှာဖွေတဲ့ လုပ်ရပ်ကို ပိုပြီးရည်ညွှန်းပေမယ့် Motivated Reasoning ကတော့ အဲဒီအချက်အလက်တွေကို လက်ခံဖို့ ဒါမှမဟုတ် ငြင်းပယ်ဖို့ တွန်းအားပေးတဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှုံ့ဆော်မှုကို အဓိကထား ရှင်းပြထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီလို စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှုံ့ဆော်မှုတွေကို ဒီနေ့ခေတ် နည်းပညာတွေက ပိုပြီး အရှိန်မြှင့်တင်ပေးနေပါတယ်။ အထူးသဖြင့် ဆိုရှယ်မီဒီယာတွေမှာ အသုံးပြုထားတဲ့ Algorithm (ကွန်ပျူတာ တွက်ချက်မှုစနစ်) တွေက လူတွေရဲ့ အလိုကျအဖြေရှာချင်တဲ့ စိတ်ကို အသုံးချပြီး Filter Bubbles (သတင်းအချက်အလက် ကန့်သတ်ခံရမှု) တွေကို ဖန်တီးပေးနေပါတယ်။ ကိုယ် သဘောကျမယ့်၊ ကိုယ့်အမြင်နဲ့ တူညီမယ့် သတင်းအချက်အလက်တွေကိုပဲ စဉ်ဆက်မပြတ် ရွေးချယ်ဖော်ပြပေးနေတဲ့အတွက် လူတွေဟာ သတိမထားမိဘဲ Echo Chambers (ပဲ့တင်သံထပ်နေသော ပတ်ဝန်းကျင်) တွေထဲကို ရောက်သွားကြပါတယ်။ ဒီလို ကိုယ်နဲ့ အမြင်တူတဲ့သူတွေချည်းပဲ စုဝေးနေပြီး ကိုယ့်အယူအဆကို ထောက်ခံတဲ့ အသံတွေကိုပဲ ပဲ့တင်ထပ် ကြားနေရတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်မှာ လိုရာဆွဲတွေးခေါ်မှုက အမြင့်ဆုံး အခြေအနေကို ရောက်ရှိသွားပါတယ်။ မတူကွဲပြားတဲ့ အမြင်တွေ၊ ဆန့်ကျင်ဘက် အချက်အလက်တွေနဲ့ ထိတွေ့ရမှု လုံးဝမရှိတော့တဲ့အခါ အခြားအမြင်တွေကို လက်ခံစဉ်းစားပေးနိုင်စွမ်း လုံးဝ ကျဆင်းသွားပြီး ကိုယ်ယုံကြည်ရာကိုသာ အကြွင်းမဲ့ အမှန်တရားအဖြစ် ပုံဖော်လာကြပါတော့တယ်။

စိတ်ပညာရှင်တွေ ဆွေးနွေးလေ့ရှိတဲ့ နောက်ထပ်စိတ်ဝင်စားစရာ အချက်တစ်ခုကတော့ ဒီဖြစ်စဉ်ရဲ့ ကောင်းကျိုးနဲ့ ဆိုးကျိုးတွေပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ အဆိုးဘက်က ကြည့်မယ်ဆိုရင် နိုင်ငံရေး၊ ဘာသာရေး၊ လူမှုရေးဆိုင်ရာ ပြဿနာတွေမှာ လူတွေက ကိုယ်ယုံကြည်ရာ ဘက်ကနေပဲ အသေအလဲ ကာကွယ်ပြောဆိုကြတဲ့အတွက် အပြုသဘောဆောင်တဲ့ ဆွေးနွေးငြင်းခုံမှုတွေ လုပ်ဖို့ ခက်ခဲသွားစေပါတယ်။ အမှားကို အမှားမှန်း လက်မခံနိုင်တဲ့အခါ မှားယွင်းတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေကို ဆက်တိုက်ချမှတ်မိဖို့ ပိုလွယ်ကူသွားပါတယ်။ ဒါပေမယ့် အကောင်းဘက်ကနေ ပြန်ကြည့်မယ်ဆိုရင်လည်း ဒီလိုတွေးခေါ်မှုပုံစံက လူတစ်ယောက်ရဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးနဲ့ ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေး တည်ငြိမ်မှုကို တစ်ထောင့်တစ်နေရာကနေ အထောက်အကူ ပြုနေပြန်ပါတယ်။ လောကကြီးမှာ ကိုယ်ယုံကြည်ထားတာတွေ အကုန်လုံး တစ်စစီပြိုကွဲသွားတယ်လို့ ခံစားရရင် လူတွေမှာ စိတ်ဓာတ်ကျဆင်းမှုတွေ အလွယ်တကူ ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ကိုယ့်ရဲ့ ပင်ကိုယ်စရိုက်လက္ခဏာနဲ့ ယုံကြည်ချက်တွေကို ကာကွယ်ဖို့အတွက် အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ လိုရာဆွဲတွေးခေါ်တတ်ကြတာဟာ လူသားတွေရဲ့ ရှင်သန်ရေး ယန္တရားတစ်ခုလို့လည်း ပညာရှင်တချို့က ရှုမြင်ကြပါတယ်။

ချုပ်ရရင်တော့ လူသားတွေရဲ့ တွေးခေါ်ဆင်ခြင်မှု လုပ်ငန်းစဉ်ဟာ ကွန်ပျူတာတစ်လုံးလို အတိအကျ တွက်ချက်နိုင်စွမ်း မရှိပါဘူး။ အသိဉာဏ်နဲ့ စိတ်ခံစားမှုဆိုတာ အမြဲတမ်း ဒွန်တွဲနေပြီး တစ်ခုနဲ့တစ်ခု အပြန်အလှန် လွှမ်းမိုးနေတတ်ပါတယ်။ ကိုယ်လက်ခံထားတဲ့ အမှန်တရားဆိုတာ တကယ်ပဲ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ စဉ်းစားထားတာလား၊ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်ဖြစ်ချင်တဲ့ ဆန္ဒတွေက နောက်ကွယ်ကနေ ကြိုးကိုင်နေတာလား ဆိုတာကို သတိပြုမိဖို့ အတော်လေး အရေးကြီးပါတယ်။ ဒီလို ကိုယ့်စိတ်ရဲ့ လှည့်စားတတ်တဲ့ သဘာဝကို နားလည်ထားမှသာ ပိုမိုမှန်ကန်မျှတတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေကို ချမှတ်နိုင်မှာ ဖြစ်သလို၊ တခြားသူတွေနဲ့ သဘောထားကွဲလွဲတဲ့အခါမှာလည်း သူတို့ရဲ့ ရပ်တည်ချက်ကို ပိုပြီး နားလည်စာနာပေးနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

Motivated Reasoning (လိုရာဆွဲတွေးခေါ်ခြင်း) က သာမန်စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကာကွယ်မှုအဆင့်ကနေ ကျော်လွန်သွားပြီး Self-interest (ကိုယ်ကျိုးရှာခြင်း) နဲ့ ပေါင်းစပ်သွားတဲ့အခါမှာတော့ အလွန်ဆိုးရွားတဲ့ အကျိုးဆက်တွေကို ဖြစ်ပေါ်စေပါတယ်။ လူတစ်ယောက်က သူ့ရဲ့ တစ်ကိုယ်ကောင်းဆန်တဲ့ လုပ်ရပ်တွေကို မှန်ကန်တယ်လို့ ထင်ယောင်ထင်မှားဖြစ်အောင် ဦးနှောက်ကို လှည့်စားတဲ့အခါ Self-serving Bias (ကိုယ်ကျိုးရှာဘက်လိုက်မှု) ဆိုတာ ဖြစ်လာပါတယ်။ ဒီအခြေအနေမှာဆိုရင် အမှားအမှန်ကို ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်တဲ့ အသိတရားက လုံးဝပျောက်ကွယ်သွားပြီး ကိုယ်လုပ်ချင်တာကို လုပ်ခွင့်ရဖို့အတွက် အကြောင်းပြချက် အမျိုးမျိုးကို ဖန်တီးယူကြတော့တာပါပဲ။ ကိုယ်ကျိုးစီးပွားကို ရှာဖွေရာမှာ သူတစ်ပါးကို ထိခိုက်နစ်နာစေတယ် ဆိုတာကိုတောင် အသိအမှတ်မပြုချင်တော့ဘဲ ငါလုပ်တာ ငါ့ရပ်တည်မှုအတွက် သဘာဝကျတယ်ဆိုတဲ့ စိတ်နဲ့ အမှားကြီးတွေကို မျက်ကွယ်ပြုတတ်ကြပါတယ်။ ဒါကို စိတ်ပညာမှာတော့ Moral Disengagement (ကိုယ်ကျင့်တရားမှ ကင်းကွာခြင်း သို့မဟုတ် ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ တာဝန်ယူမှုမှ သွေဖည်ခြင်း) လို့ ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိပြီး လူတွေက သူတို့ရဲ့ လုပ်ရပ်တွေကြောင့် ဖြစ်လာမယ့် ဆိုးကျိုးတွေကို တမင်သက်သက် လျှော့တွက်လိုက်တာမျိုး ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီလို ကိုယ်ကျိုးအတွက် အကြောင်းပြချက်ပေးတဲ့ သဘောတရားကို စီးပွားရေးနဲ့ လူမှုရေး အကျပ်အတည်းတွေ ကြုံလာရတဲ့ အချိန်မျိုးတွေမှာ အထင်အရှား တွေ့မြင်နိုင်ပါတယ်။ ဥပမာအားဖြင့် ကုန်စည်ရှားပါးမှုတွေ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ အချိန်မျိုးမှာ Market Manipulation (ဈေးကွက်ကစားခြင်း) လုပ်တဲ့သူတွေ၊ အခြေခံ စားသောက်ကုန်တွေ ဆေးဝါးတွေနဲ့ စက်သုံးဆီတွေကို သိုလှောင်ပြီး ဈေးတင်ရောင်းချတဲ့ သူတွေရဲ့ တွေးခေါ်ပုံကို လေ့လာကြည့်ရင် အဲဒီအချက်ကို ကောင်းကောင်း သဘောပေါက်နိုင်ပါတယ်။ သူတို့အနေနဲ့ တခြားသူတွေ ဒုက္ခရောက်နေတာကို သိသိကြီးနဲ့ Artificial Scarcity (ပစ္စည်းပြတ်လပ်အောင် ဖန်တီးခြင်း) ကို လုပ်ဆောင်ကြတာဟာ သူတို့ကိုယ်သူတို့ ရက်စက်တယ်လို့ မမြင်ကြပါဘူး။ ငါက စီးပွားရေး အခွင့်အလမ်းကို အသုံးချတာပဲ၊ ငါ့မိသားစု လုံခြုံရေးအတွက် လုပ်ရတာပဲ ဆိုတဲ့ စိတ်ကူးနဲ့ Motivated Reasoning ကို အသုံးပြုပြီး သူတို့ရဲ့ ခေါင်းပုံဖြတ် အမြတ်ထုတ်မှုတွေကို တရားဝင်အောင် ကြိုးစားကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။ လောဘကို အခြေခံပြီး တခြားသူတွေရဲ့ အကျပ်အတည်းအပေါ် အမြတ်ထုတ်တဲ့ လုပ်ရပ်တိုင်းရဲ့ နောက်ကွယ်မှာ ဒီလို ကိုယ်ကျိုးရှာ စိတ်ပညာယန္တရားက အပြည့်အဝ အလုပ်လုပ်နေတယ်လို့ ပြောလို့ရပါတယ်။

ပိုပြီး ဆိုးရွားလာတဲ့အခါမှာတော့ အမှားကို အမှားမှန်းသိနေရက်နဲ့ လက်ခံထားလိုက်တဲ့ အခြေအနေအထိ ရောက်သွားတတ်ပါတယ်။ လူတစ်ယောက်တည်းရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေတဲ့ ယုံကြည်ချက် နှစ်ခုကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း အမှန်လို့ သတ်မှတ်ထားနိုင်တဲ့ အနေအထားမျိုး ဖြစ်လာပါတယ်။ ဒါဟာ စာပေတွေထဲမှာ တွေ့ရတတ်တဲ့ Doublethink (နှစ်ခွတွေးခေါ်မှု) လို့ ခေါ်တဲ့ အယူအဆမျိုးနဲ့ အတော်လေး ဆင်တူပါတယ်။ တစ်ဖက်မှာ ကိုယ်ကျင့်တရားကို လေးစားတန်ဖိုးထားတယ်လို့ ကြွေးကြော်နေပေမယ့် အခြားတစ်ဖက်မှာတော့ လက်တွေ့ အကျိုးအမြတ်အတွက် အကျင့်ပျက်ခြစားမှုတွေကို မသိချင်ယောင်ဆောင်ပြီး ကျူးလွန်နေတာမျိုးပါ။ ဒီလို ဆန့်ကျင်ဘက် အခြေအနေတွေကို လက်ခံနိုင်စွမ်းရှိသွားတာဟာ အလွန်အန္တရာယ်ကြီးတဲ့ Dogmatism (တယူသန်ခြင်း သို့မဟုတ် အယူသည်းခြင်း) ကို ဦးတည်သွားစေပါတယ်။ အဲဒီအခါမှာ အမှန်တရားကို ရှာဖွေဖို့ဆိုတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်က လုံးဝပျောက်ကွယ်သွားပြီး အာဏာ၊ ငွေကြေးနဲ့ ကိုယ်ကျိုးစီးပွားကို ကာကွယ်ဖို့အတွက်သာ ဦးနှောက်ကို အသုံးချလာကြတဲ့အတွက် လူ့အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုလုံးကို ဆိုးရွားတဲ့ သက်ရောက်မှုတွေ ဖြစ်ပေါ်စေတော့တာပါပဲ။

ဗေဒင်ဆရာ၊ ရှေ့ဖြစ်ဟော၊ အရေခြုံဘာသာရေးသမား အတုအယောင်တွေနဲ့ နိုင်ငံရေးသမားဆိုးတွေဟာ သူတို့ရဲ့ ကိုယ်ကျိုးစီးပွားအတွက် Motivated Reasoning (လိုရာဆွဲတွေးခေါ်ခြင်း) ကို သုံးနေပြီဆိုတာ သိနိုင်ဖို့ သူတို့ရဲ့ စကားပြောဟန်နဲ့ အကြောင်းပြချက် ပေးပုံတွေကို သေချာလေ့လာကြည့်ဖို့ လိုပါတယ်။ သူတို့အများစုဟာ Logical Fallacies (ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ မှားယွင်းမှုများ) ကို ပရိယာယ်ကြွယ်ကြွယ်နဲ့ သုံးတတ်ကြပြီး ပရိသတ်ရဲ့ စိတ်ခံစားချက်ကို အဓိကထား ကစားလေ့ရှိပါတယ်။ အထူးသဖြင့် Fear Appeals (အကြောက်တရားဖြင့် ဆွဲဆောင်ခြင်း) ဆိုတဲ့ နည်းလမ်းကို သုံးပြီး မကြာခင် ကပ်ဘေးကြီး ဆိုက်တော့မယ်၊ ရန်သူတွေ ဝိုင်းနေပြီ၊ ဒါမှမဟုတ် ဘာသာရေးအရ ကြီးလေးတဲ့ အပြစ်တွေ ရောက်တော့မယ်ဆိုပြီး ကြောက်လန့်အောင် အရင်လုပ်ပါတယ်။ အဲဒီလို လူတွေ စိတ်လှုပ်ရှားပြီး အထိတ်တလန့် ဖြစ်သွားတဲ့ အချိန်မျိုးမှာ သူတို့ချမှတ်ပေးတဲ့ လမ်းကြောင်းကို မလိုက်ရင် မရတော့ဘူးဆိုတဲ့ အခြေအနေမျိုး ဖန်တီးပါတယ်။ သူတို့ပေးတဲ့ အထောက်အထားတွေဟာ ခိုင်လုံမှုမရှိပေမယ့် လိုရာဆွဲပြီး အဓိပ္ပာယ် ကောက်ထားတာဖြစ်တဲ့အတွက် အပေါ်ယံကြည့်ရင်တော့ သိပ်ယုတ္တိတန်သယောင် ထင်ရပါတယ်။ ကိုယ်ကျိုးရှာလိုသူတွေဟာ အမြဲတမ်း သူတို့ကိုယ်သူတို့ ကယ်တင်ရှင် ဒါမှမဟုတ် အမှန်တရားရဲ့ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ပုံဖျက်တတ်ကြပြီး တခြားသူတွေကိုတော့ ရန်သူ ဒါမှမဟုတ် အမှားလုပ်နေသူတွေအဖြစ် ပုံဖျက်တဲ့ Us versus Them Mentality (ငါတို့နှင့် သူတို့ ခွဲခြားသော စိတ်ဓာတ်) ကို သွတ်သွင်းပေးလေ့ရှိပါတယ်။

ဒီလို ခွဲခြားတဲ့ စိတ်ဓာတ်ကနေ တစ်ဆင့် Groupthink (အုပ်စုလိုက် တွေးခေါ်ခြင်း သို့မဟုတ် အုပ်စုလိုက် ဆုံးဖြတ်ခြင်း) ဆိုတဲ့ အလွန်အန္တရာယ်ကြီးတဲ့ အခြေအနေကို ကူးပြောင်းသွားစေပါတယ်။ လူတစ်ယောက်တည်း လိုရာဆွဲတွေးတာထက် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုလုံး၊ လူအုပ်စုတစ်ခုလုံးက သူတို့ရဲ့ ရပ်တည်ချက်ကို ကာကွယ်ဖို့အတွက် အမှားတွေကို စုပေါင်း မျက်ကွယ်ပြုကြတဲ့အခါ အကျိုးဆက်က ပိုပြီး ကြီးမားလာပါတယ်။ ဒီလို အခြေအနေမျိုးမှာ အမှန်တရားကို ရှာဖွေဖို့ထက် အုပ်စုရဲ့ စည်းလုံးညီညွတ်မှုနဲ့ ခေါင်းဆောင်အပေါ် သစ္စာရှိမှုကို ပိုပြီး ဦးစားပေးလာကြပါတယ်။ အဖွဲ့အစည်းထဲကနေ ကွဲထွက်သွားရင် ဖယ်ဉ်ခံရမှာ၊ သစ္စာဖောက်အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရမှာကို ကြောက်တဲ့စိတ်က မှားယွင်းတဲ့ အယူအဆတွေကို ဆက်ပြီး ထိန်းသိမ်းထားဖို့ တွန်းအားပေးနေပါတယ်။ ဒါကြောင့် အုပ်စုထဲမှာ အသိဉာဏ်ရှိသူတွေ ပါဝင်နေရင်တောင်မှ အများနဲ့ ဆန့်ကျင်ပြီး အမှန်တရားကို ထုတ်ဖော်ပြောဆိုရဲတဲ့ သတ္တိ ပျောက်ဆုံးသွားပြီး အုပ်စုလိုက် လိုရာဆွဲတွေးခေါ်မှုရဲ့ သားကောင်တွေ အဖြစ်ကို အလိုအလျောက် ရောက်ရှိသွားကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီလို လူတွေဟာ သူတို့ရဲ့ လိုရာဆွဲတွေးခေါ်မှုတွေကို အများပြည်သူ ယုံကြည်လာအောင် လုပ်တဲ့နေရာမှာ Barnum Effect သို့မဟုတ် Forer Effect (ယေဘုယျဆန်သော အချက်အလက်များဖြင့် လှည့်စားခြင်း) ကို ကျွမ်းကျင်စွာ အသုံးပြုတတ်ကြပါတယ်။ ဥပမာအနေနဲ့ ဗေဒင်ဆရာ ဒါမှမဟုတ် ရှေ့ဖြစ်ဟောတွေက လူတိုင်းနဲ့ ကိုက်ညီနိုင်တဲ့ ယေဘုယျဆန်တဲ့ စကားတွေကို သုံးပြီး ဟောပြောတဲ့အခါ နားထောင်တဲ့သူက သူ့အတွက်ချည်းပဲ သီးသန့်ဟောနေတယ်လို့ ထင်ယောင်ထင်မှား ဖြစ်သွားပါတယ်။ နိုင်ငံရေးသမားဆိုးတွေနဲ့ ဘာသာရေး အစွန်းရောက်တွေကတော့ Cherry Picking (အဆင်ပြေရာ ရွေးချယ်အသုံးပြုခြင်း) ဆိုတဲ့ နည်းလမ်းကို ပိုသုံးကြပါတယ်။ သမိုင်းကြောင်းတွေ၊ ဘာသာရေး ကျမ်းစာတွေထဲကနေ သူတို့လုပ်ရပ်ကို အထောက်အကူပြုမယ့် အပိုင်းလေးတွေကိုပဲ ကွက်ပြီး ထုတ်နှုတ်ပြတတ်ကြပြီး သူတို့နဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေတဲ့ အချက်အလက် အခိုင်အမာတွေကိုတော့ လုံးဝ ဖုံးကွယ်ထားတတ်ပါတယ်။ သူတို့ပြောတဲ့ စကားတွေမှာ အဖြူနဲ့ အမည်း နှစ်မျိုးတည်းပဲ ရှိပြီး ကြားနေအမြင် ဒါမှမဟုတ် ပြဿနာရဲ့ ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှုတွေကို လုံးဝ ဆွေးနွေးလေ့မရှိပါဘူး။ တစ်စုံတစ်ယောက်က သူတို့ရဲ့ အယူအဆကို မေးခွန်းထုတ်လာပြီဆိုရင်လည်း အကျိုးအကြောင်း သင့်မြတ်အောင် ပြန်လည်ရှင်းပြတာမျိုး မလုပ်ဘဲ မေးခွန်းထုတ်သူကိုသာ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရ တိုက်ခိုက်တာ ဒါမှမဟုတ် သစ္စာဖောက်အဖြစ် စွပ်စွဲတာမျိုးတွေ လုပ်တတ်ပါတယ်။ ဒါဟာ အမှန်တရားကို ရှာဖွေနေတာမဟုတ်ဘဲ သူတို့ရဲ့ Dogmatism (တယူသန်ခြင်း) ကို ကာကွယ်ဖို့ သက်သက်သာ ရည်ရွယ်နေတယ်ဆိုတာ အထင်အရှား ပြသနေတာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

ကိုယ့်ဘက်ကနေ ဒီလိုလှည့်စားမှုတွေကို မခံရအောင် ဘယ်လို ဆင်ခြင်မလဲဆိုရင် ပထမဆုံး အနေနဲ့ Critical Thinking (ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်သော စဉ်းစားတွေးခေါ်မှု) ကို အမြဲတမ်း လက်ကိုင်ထားဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။ လူတစ်ယောက်က ကိုယ့်ကို တစ်ခုခု လာပြောတဲ့အခါ သူပြောတဲ့ စကားထဲမှာ ငါ့ကို စိတ်လှုပ်ရှားအောင်၊ ကြောက်လန့်အောင် လုပ်နေတာတွေ ပါနေသလားဆိုတာ အရင်ဆုံး ဆန်းစစ်ရပါမယ်။ ကိုယ်တိုင်ကလည်း စိတ်ဓာတ်ကျနေတဲ့အချိန်၊ အကျပ်အတည်း ကြုံနေရတဲ့အချိန် ဒါမှမဟုတ် မသေချာမရေရာမှုတွေ များနေတဲ့ အချိန်မျိုးတွေမှာ အလွယ်တကူ ယုံကြည်တတ်တဲ့ အားနည်းချက် ရှိတယ်ဆိုတာကို သတိပြုမိဖို့ အရေးကြီးပါတယ်။ ဒီလိုအချိန်မျိုးမှာ လူတွေဟာ ပြဿနာရဲ့ အဖြေကို အလွယ်တကူ လိုချင်ကြတဲ့အတွက် ကိုယ့်ရဲ့ Cognitive Bias (သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ဘက်လိုက်ခြင်း) တွေက ပိုပြီး အားကောင်းလာတတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် တစ်စုံတစ်ယောက်က ကိုယ်ကြားချင်နေတဲ့ စကားမျိုး လာပြောတဲ့အခါ ဒါဟာ တကယ်ပဲ အထောက်အထား ခိုင်လုံလို့လား ဒါမှမဟုတ် ငါကိုယ်တိုင်က ဒီလို ဖြစ်စေချင်နေလို့ ယုံလိုက်တာလား ဆိုတာကို ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အမြဲ ပြန်မေးခွန်းထုတ်ရပါမယ်။ လိုရာဆွဲတွေးခေါ်မှုတွေရဲ့ သားကောင် မဖြစ်ဖို့ဆိုရင် ခိုင်လုံတဲ့ သက်သေအထောက်အထားကို တောင်းဆိုတတ်တဲ့ အကျင့်၊ မတူညီတဲ့ အမြင်တွေကို နားထောင်ပေးနိုင်တဲ့ အကျင့်နဲ့ သံသယဖြစ်ဖွယ်ရာတွေကို လွတ်လွတ်လပ်လပ် စူးစမ်းရှာဖွေရဲတဲ့ အကျင့်တွေကို မွေးမြူထားဖို့ လိုပါတယ်။

နောက်ဆုံးအနေနဲ့ ပြောရရင် လိုရာဆွဲတွေးခေါ်မှုဆိုတာ ကိုယ်ကျိုးစီးပွားအတွက် သက်သက် ရည်ရွယ်လာတဲ့အခါ အင်မတန် အန္တရာယ်ကြီးတဲ့ လက်နက်တစ်ခု ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။ နိုင်ငံရေး၊ ဘာသာရေးနဲ့ ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်တွေမှာ ခေါင်းဆောင်လုပ်သူတွေက ကိုယ်ကျိုးအတွက် လှည့်စားနေတာကို အောက်ခြေကလူတွေက မသိမြင်ဘဲ အကန်းယုံ ယုံကြည်လိုက်တဲ့အခါ လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုလုံး ဒုက္ခရောက်တတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဘယ်လို ပုဂ္ဂိုလ်မျိုးကပဲ ပြောပြော၊ ဘယ်လောက်ပဲ ဩဇာတိက္ကမ ကြီးမားတဲ့ သူကပဲ ဟောဟော အဲဒီစကားရပ်တွေရဲ့ နောက်ကွယ်က Hidden Agenda (ဖုံးကွယ်ထားသော ရည်ရွယ်ချက်) တွေကို မြင်အောင် ကြည့်တတ်ဖို့ လိုပါတယ်။ ကိုယ်ကိုယ်တိုင်ကလည်း အမှန်တရားကို ရင်ဆိုင်ရမှာ ကြောက်လို့ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ့်ရဲ့ ယုံကြည်ချက်လေး ပျက်စီးသွားမှာ စိုးရိမ်လို့ မျက်ကွယ်ပြုထားတဲ့ အချက်တွေ ရှိနေသလားဆိုတာ အမြဲတမ်း သတိကပ်ထားရပါမယ်။ အမှန်တရားဆိုတာ ကိုယ်ဖြစ်ချင်တဲ့ ဆန္ဒတွေ၊ ကိုယ်ယုံကြည်ထားတဲ့ အယူဝါဒတွေနဲ့ ကွဲလွဲနေရင်တောင် ရဲရဲဝံ့ဝံ့ လက်ခံနိုင်တဲ့ သတ္တိရှိမှသာ ဒီလို ဉာဏ်လှည့်စားမှုတွေ၊ ခြယ်လှယ်မှုတွေရဲ့ အန္တရာယ်ကနေ ကင်းဝေးနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။