လူ့အဖွဲ့အစည်းနဲ့ စိတ်ပညာနယ်ပယ်မှာ မကြာခဏ ဆွေးနွေးလေ့ရှိတဲ့ အဆိပ်သင့်ဆက်ဆံရေး (Toxic Relationship) ဆိုတာဟာ ပါဝင်ပတ်သက်သူတွေရဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာနဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ထိခိုက်စေတဲ့ အပြန်အလှန်ဆက်သွယ်မှု ပုံစံတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလိုဆက်ဆံရေးမျိုးမှာ အဓိကအားဖြင့် တွေ့ရလေ့ရှိတာကတော့ အာဏာမညီမျှမှု (Power Imbalance) နဲ့ တစ်ဖက်လူကို ထိန်းချုပ်ချင်တဲ့ ဆန္ဒတွေပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ သာမန် ပွတ်တိုက်မှုတွေနဲ့ မတူဘဲ အဆိပ်သင့်ဆက်ဆံရေးတွေမှာ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက်မှု (Emotional Abuse) နဲ့ ခြယ်လှယ်ခြင်း (Manipulation) တွေက အမြစ်တွယ်နေတတ်ပါတယ်။ ပုံမှန်အားဖြင့် အစပိုင်းမှာ သတိထားမိဖို့ ခက်ခဲတတ်ပြီး အချိန်ကြာလာတာနဲ့အမျှ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် တန်ဖိုးထားမှု (Self-esteem) ကို တဖြည်းဖြည်း စားသုံးသွားတတ်ပါတယ်။ တစ်ဖက်လူရဲ့ ခံစားချက်နဲ့ လိုအပ်ချက်တွေကို လျစ်လျူရှုပြီး ကိုယ်ကျိုးချည်းသက်သက်ကြည့်တဲ့ အတ္တလွန်ကဲမှု (Narcissism) လက္ခဏာတွေ ရှိတဲ့သူတွေနဲ့ ပတ်သက်မိတဲ့အခါ ဒီလိုအခြေအနေမျိုးကို ပိုပြီး ကြုံတွေ့ရနိုင်ခြေများပါတယ်။ ပညာရှင်တွေရဲ့ အမြင်အရဆိုရင် ဒါဟာ တစ်ဦးနဲ့တစ်ဦး ကျန်းမာတဲ့ နယ်နိမိတ် (Boundaries) တွေ မထားရှိနိုင်ဘဲ အလွန်အမင်းမှီခိုမှု (Codependency) ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ အခြေအနေတစ်ခုလို့ သတ်မှတ်လို့ရပါတယ်။
အဆိပ်သင့်ဆက်ဆံရေးတွေရဲ့ လည်ပတ်ပုံ ယန္တရားကို လေ့လာကြည့်ရင် အလွန်သိမ်မွေ့တဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကစားကွက်တွေကို တွေ့ရမှာပါ။ အထူးသဖြင့် အမှန်တရားကို လိုရာဆွဲလှည့်စားခြင်း (Gaslighting) ဆိုတဲ့ နည်းဗျူဟာကို အသုံးပြုပြီး အနှိမ်ခံရသူဘက်က သူ့ရဲ့ကိုယ်ပိုင်မှတ်ဉာဏ်နဲ့ စဉ်းစားဆင်ခြင်ဉာဏ်ကိုပါ သံသယဝင်လာအောင် လုပ်ဆောင်လေ့ရှိကြပါတယ်။ အဲဒီအခါမှာ အနှိမ်ခံရသူဟာ အဖြစ်မှန်ကို ဝေခွဲမရဖြစ်လာပြီး ကျူးလွန်သူအပေါ် ပိုမိုမှီခိုလာရပါတယ်။ နောက်ထပ် ထင်ရှားတဲ့ လက္ခဏာတစ်ခုကတော့ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းမှ ဖယ်ဉ်ခြင်း (Social Isolation) ပါပဲ။ အဆိပ်သင့်သူတွေဟာ သူတို့ရဲ့ လက်တွဲဖော်ကို မိသားစု၊ သူငယ်ချင်းတွေနဲ့ ဝေးကွာသွားအောင် နည်းမျိုးစုံနဲ့ ကြိုးစားတတ်ကြပါတယ်။ အပြင်က အကူအညီနဲ့ အကြံဉာဏ်တွေ မရနိုင်တော့တဲ့အခါ သူတို့ရဲ့ ထိန်းချုပ်မှုက ပိုပြီး လွယ်ကူသွားလို့ပါ။ အကြမ်းဖက်မှု သံသရာ (Cycle of Abuse) လို့ ခေါ်တဲ့ ပုံစံခွက်ထဲမှာ တင်းမာမှုတွေ မြင့်တက်လာခြင်း၊ ပေါက်ကွဲခြင်း၊ ပြီးရင် ပြန်လည်သင့်မြတ်ဟန်ဆောင်ပြီး တောင်းပန်ခြင်းဆိုတဲ့ အဆင့်တွေ တစ်ပတ်လည်နေတတ်ပါတယ်။ ဒီလို သံသရာလည်နေတာကြောင့်ပဲ ထိခိုက်နစ်နာသူတွေအနေနဲ့ ဆက်ဆံရေးကနေ ရုန်းထွက်ဖို့ အလွန်ခက်ခဲနေတတ်တာကို စိတ်ပညာလေ့လာချက်တွေအရ တွေ့ရှိရပါတယ်။ အဆိုးဘက်ကနေချည်း ကြည့်မယ်ဆိုရင် ဒီလိုဆက်ဆံရေးတွေဟာ လူကို ရုပ်ရောစိတ်ပါ ချည့်နဲ့သွားစေပေမယ့် အခြားတစ်ဖက်မှာလည်း ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အားနည်းချက်တွေကို သတိပြုမိလာစေပြီး ရှေ့ဆက်ရမယ့် ဘဝအတွက် ကိုယ်ခံစွမ်းအား (Resilience) တည်ဆောက်ဖို့ တွန်းအားတစ်ရပ် ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။
ရေရှည်မှာ ဒီလိုဆက်ဆံရေးတွေကနေ ပေးအပ်လိုက်တဲ့ အကျိုးဆက်တွေက အင်မတန် ကြီးမားပါတယ်။ စိုးရိမ်ပူပန်မှု (Anxiety) နဲ့ စိတ်ဓာတ်ကျဆင်းမှု (Depression) တွေဟာ ရှောင်လွှဲလို့မရတဲ့ နောက်ဆက်တွဲ ပြဿနာတွေ ဖြစ်လာပြီး အဆိုးရွားဆုံး အခြေအနေတွေမှာဆိုရင် ရှုပ်ထွေးသော စိတ်ဒဏ်ရာအလွန် ဖိစီးမှုဝေဒနာ (Complex PTSD) အထိ ခံစားရနိုင်ပါတယ်။ ဒီလို အခြေအနေကနေ လွတ်မြောက်ဖို့အတွက် ပထမဆုံးနဲ့ အရေးကြီးဆုံး ခြေလှမ်းကတော့ ပြဿနာကို အမှန်အတိုင်း လက်ခံအသိအမှတ်ပြုခြင်းပါပဲ။ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်တင်နေတာတွေကို ရပ်တန့်ပြီး ပြတ်သားတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ချဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။ လက်တွေ့လုပ်ဆောင်ရမယ့် အပိုင်းမှာ အဆက်အသွယ်ဖြတ်ခြင်း (No Contact) က အထိရောက်ဆုံး နည်းလမ်းတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ လုံးဝ အဆက်အသွယ်ဖြတ်ဖို့ မဖြစ်နိုင်တဲ့ အခြေအနေမျိုးတွေမှာ ဆိုရင်တော့ မီးခိုးရောင်ကျောက်ခဲ နည်းလမ်း (Grey Rock Method) လို့ခေါ်တဲ့ စိတ်ခံစားမှု ကင်းမဲ့စွာနဲ့ လိုအပ်တာကိုသာ တုံးတိတိ တုံ့ပြန်တဲ့ နည်းလမ်းကို အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ အရေးကြီးဆုံးကတော့ ကိုယ့်ရဲ့ ပျက်စီးသွားတဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာကို ပြန်လည်ကုစားဖို့အတွက် ကျွမ်းကျင်သူတွေဆီက စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကုထုံး (Therapy) ယူဖို့ တုံ့ဆိုင်းမနေသင့်ပါဘူး။ လူတိုင်းဟာ လုံခြုံမှုနဲ့ လေးစားမှုရှိတဲ့ ဆက်ဆံရေးမျိုးကို ရထိုက်တာမို့ အဆိပ်သင့်ပတ်ဝန်းကျင်ကနေ ရုန်းထွက်နိုင်ဖို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ယုံကြည်မှု တည်ဆောက်ရေးက အဓိကသော့ချက် ဖြစ်ပါတယ်။
မြန်မာနိုင်ငံအပါအဝင် အာရှတိုက်ရဲ့ ယဉ်ကျေးမှုနဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်းတွေမှာ အဆိပ်သင့်ဆက်ဆံရေး (Toxic Relationship) က ပိုဆိုးရွားသလား မဆိုးဘူးလား ဆိုတဲ့ မေးခွန်းဟာ လူမှုဗေဒနဲ့ စိတ်ပညာရှုထောင့်ကနေ ကြည့်ရင် အင်မတန် စိတ်ဝင်စားဖို့ကောင်းပါတယ်။ အနောက်နိုင်ငံတွေမှာ လွှမ်းမိုးတဲ့ တစ်သီးပုဂ္ဂလဝါဒ (Individualism) နဲ့ မတူဘဲ အာရှမှာက စုပေါင်းဝါဒ (Collectivism) ကို အခြေခံထားတာမို့ ပြဿနာရဲ့ သဘောသဘာဝနဲ့ အကျိုးသက်ရောက်မှု ပုံစံတွေက တော်တော်လေး ကွဲပြားသွားပါတယ်။ အဆိပ်သင့်တဲ့ လူပုဂ္ဂိုလ်တွေ အာရှမှာ ပိုများနေလို့ ပိုဆိုးတယ်လို့ တိုက်ရိုက်ကောက်ချက်ချလို့ မရပေမယ့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ စံနှုန်းတွေနဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်ရဲ့ ဖိအားတွေကြောင့် ဒီလိုဆက်ဆံရေးတွေထဲကနေ ရုန်းထွက်ဖို့ ခက်ခဲတာ၊ ပြဿနာကို အချိန်ကြာမြင့်စွာ ကြိတ်မှိတ်သည်းခံရတာတွေကြောင့် ခံစားရတဲ့ ဝေဒနာ ပိုမိုနက်ရှိုင်းသွားတယ်လို့ ပညာရှင်တွေက သုံးသပ်ကြပါတယ်။ မိသားစုရဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာ၊ အသိုင်းအဝိုင်းရဲ့ အမြင်ကို တစ်ဦးချင်းစီရဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးထက် ပိုပြီး ဦးစားပေးတတ်တဲ့ အလေ့အထတွေက အဆိပ်သင့်ဆက်ဆံရေးတွေကို သက်ဆိုးရှည်စေတဲ့ အဓိက လက်သည်တွေ ဖြစ်နေပါတယ်။ ဒါကြောင့် အပြင်ပန်းကြည့်ရင် ငြိမ်းချမ်းတည်ငြိမ်နေတယ်လို့ ထင်ရပေမယ့် အတွင်းထဲမှာတော့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက်မှုတွေကို သာမန်ကိစ္စတစ်ခုလို လက်ခံထားမိနေတတ်ကြပါတယ်။
မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းမှာ အထူးသဖြင့် တွေ့ရလေ့ရှိတာက ဖိုဝါဒ (Patriarchy) လွှမ်းမိုးမှုနဲ့ တင်းကျပ်တဲ့ ကျားမရေးရာ အခန်းကဏ္ဍ (Gender Roles) သတ်မှတ်ချက်တွေပါပဲ။ လူမှုပတ်ဝန်းကျင်မှာ ယောကျ်ားလေးတွေရဲ့ ဒေါသနဲ့ ထိန်းချုပ်လိုမှုတွေကို သဘာဝပဲလို့ ခွင့်လွှတ်ပေးတတ်ကြပြီး မိန်းကလေးတွေကျတော့ သည်းခံတတ်ရမယ်၊ အိမ်ထောင်ရေးကို မပျက်စီးအောင် ထိန်းသိမ်းရမယ်ဆိုတဲ့ အယူအဆတွေက အဆိပ်သင့်ဆက်ဆံရေးကို သွယ်ဝိုက်သောနည်းနဲ့ အားပေးရာရောက်နေပါတယ်။ မျက်နှာပျက်ခံရမယ့် ယဉ်ကျေးမှု (Face-saving culture) နဲ့ လူမှုရေးအရ အမည်းစက်ထင်ခြင်း (Social Stigma) တွေကြောင့် ကွာရှင်းပြတ်စဲတာ၊ သီးခြားခွဲနေတာတွေကို ရှက်စရာတစ်ခုလို သတ်မှတ်ထားကြတဲ့အတွက် အနှိမ်ခံရသူတွေဟာ ရွေးချယ်စရာမရှိသလို ခံစားရပြီး မလွှဲမရှောင်သာ ဆက်လက်တောင့်ခံနေကြရပါတယ်။ ဒီလိုအခြေအနေမျိုးမှာ နှစ်ဦးသားကြားက အလွန်အမင်းမှီခိုမှု (Codependency) ဟာ ပုဂ္ဂိုလ်ရေး ပြဿနာသက်သက် မဟုတ်တော့ဘဲ မိသားစု နှစ်ဖက်စလုံး၊ ဆွေမျိုးအသိုင်းအဝိုင်း တစ်ခုလုံးကပါ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ပြီး ပြဿနာကို ဖုံးကွယ်ဖို့ ဖိအားပေးတဲ့အထိ ကြီးမားကျယ်ပြန့်သွားတတ်ပါတယ်။ မိဘအပေါ် ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှု (Filial Piety) ကို အလွန်အမင်း အလေးထားတဲ့ အာရှယဉ်ကျေးမှုမှာ သားသမီးတွေအပေါ် မိဘတွေရဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ခြယ်လှယ်မှုတွေဟာလည်း မြင်သာထင်သာမရှိတဲ့ အဆိပ်သင့်ဆက်ဆံရေးပုံစံ တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး ဒါကို ကျေးဇူးဆပ်ခြင်း၊ တာဝန်ကျေခြင်း ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်အောက်မှာ ဖုံးကွယ်ထားလေ့ ရှိပါတယ်။
ဒီကိစ္စနဲ့ ပတ်သက်ပြီး နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းတွေနဲ့ သုတေသီတွေရဲ့ လေ့လာချက်တွေ အခိုင်အမာ ရှိပါတယ်။ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ (World Health Organization - WHO) နဲ့ ကုလသမဂ္ဂ လူဦးရေရန်ပုံငွေအဖွဲ့ (UNFPA) တို့လို အဖွဲ့အစည်းတွေရဲ့ အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသတွင်း လေ့လာချက်တွေအရ အိမ်ထောင်ဖက်အကြား အကြမ်းဖက်မှု (Intimate Partner Violence - IPV) ကို ခံစားရသူ အများစုဟာ လူမှုရေးအသိုင်းအဝိုင်းရဲ့ အပြစ်တင်ခံရမှုကို ကြောက်ရွံ့တာကြောင့် တရားဝင် တိုင်ကြားလေ့မရှိဘူးဆိုတာ ထင်ရှားပါတယ်။ လူမှုဗေဒနဲ့ စိတ်ပညာ သုတေသနပြုချက်တွေမှာ အာရှတိုက်က လူတွေဟာ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဖိစီးမှုတွေကို ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲပြီး စိတ်ခံစားမှု ဖိနှိပ်ခြင်း (Emotional Suppression) ကို ပိုမိုအသုံးပြုကြတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ဒီလို ကာလရှည်ကြာ ဖိနှိပ်ထားမှုတွေကြောင့် စိတ်ကျန်းမာရေး ပြဿနာတွေသာမက ခန္ဓာကိုယ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နာကျင်ကိုက်ခဲမှုတွေ၊ သွေးတိုး၊ ဆီးချို စတဲ့ စိတ်နဲ့ကိုယ် ဆက်စပ်ရောဂါ (Psychosomatic Disorders) တွေအဖြစ်ပါ ပြောင်းလဲခံစားရကြောင်း ဆေးပညာဆိုင်ရာ ဂျာနယ်တွေမှာ မှတ်တမ်းတင်ထားပါတယ်။ အနောက်နိုင်ငံတွေမှာလို စိတ်ပညာရှင်ဆီသွားပြဖို့၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကုထုံး (Psychotherapy) ယူဖို့ဆိုတာ အာရှမှာ အခုချိန်ထိ အတားအဆီးတွေ ရှိနေဆဲဖြစ်လို့ အဆိပ်သင့်ဆက်ဆံရေးက ရလာတဲ့ ဒဏ်ရာတွေကို ကိုယ့်ဘာသာ ကျိတ်ပြီး ကုစားနေရတဲ့ အဖြစ်တွေက ပိုများနေတာကို သုတေသန ရလဒ်တွေက မီးမောင်းထိုးပြနေပါတယ်။
ဘက်မလိုက်ဘဲ အမှန်အတိုင်း ရှုမြင်ကြည့်မယ်ဆိုရင် အာရှယဉ်ကျေးမှုရဲ့ စုပေါင်းဝါဒမှာ အဆိုးချည်းပဲ ရှိနေတာတော့ မဟုတ်ပါဘူး။ အပြန်အလှန် ရိုင်းပင်းကူညီတတ်တဲ့ အလေ့အထတွေ၊ ခိုင်မာတဲ့ လူမှုကွန်ရက် အထောက်အပံ့ (Social Support Network) တွေဟာ ကျန်းမာတဲ့ ဆက်ဆံရေးတွေမှာဆိုရင် စိတ်ဖိစီးမှုတွေကို လျော့ကျစေနိုင်တဲ့ အကောင်းဆုံး အကာအကွယ်တွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ပြဿနာတစ်ခုကြုံလာရင် တစ်ယောက်တည်း အထီးကျန် ရင်ဆိုင်စရာမလိုဘဲ အသိုင်းအဝိုင်းက ဝိုင်းဝန်းဖြေရှင်းပေးတဲ့ အားသာချက်တွေ ရှိပါတယ်။ ဒါပေမယ့် အဆိပ်သင့်ဆက်ဆံရေး တစ်ခုမှာတော့ အဲဒီ အားသာချက်တွေကပဲ ပြောင်းပြန် အကျိုးသက်ရောက်သွားပြီး အနှိမ်ခံရသူကို ထွက်ပေါက်ပိတ်သွားစေတဲ့ ထောင်ချောက်တစ်ခုလို ဖြစ်သွားစေပါတယ်။ ဒါကြောင့် အာရှနဲ့ မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းမှာ အဆိပ်သင့်ဆက်ဆံရေးဟာ အခြေခံအားဖြင့် ပိုဆိုးတယ်လို့ ဆိုတာထက် ယဉ်ကျေးမှုအရ လက်ခံထားတဲ့ အမှားတွေနဲ့ စနစ်တကျ ဖိနှိပ်မှုတွေကြောင့် ရုန်းထွက်ဖို့ ပိုမိုခက်ခဲရှည်ကြာသွားတယ်လို့ ကောက်ချက်ချရင် ပိုပြီး မှန်ကန်ပါလိမ့်မယ်။
တကယ်လက်တွေ့မှာ အဆိပ်သင့်ဆက်ဆံရေး (Toxic Relationship) တွေကို ရင်ဆိုင်တဲ့အခါ ပညာရှင်တွေ အတိအကျ လမ်းညွှန်ထားတဲ့ ပထမဆုံးနဲ့ အကြမ်းတမ်းဆုံး အမှန်တရားကတော့ တစ်ဖက်လူကို ပြောင်းလဲဖို့ ကြိုးစားနေတာတွေကို ချက်ချင်း ရပ်တန်းက ရပ်ပစ်ဖို့ပါပဲ။ စိတ်ပညာမှာ ဒါကို အစွန်းရောက် လက်ခံခြင်း (Radical Acceptance) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဒီလူဟာ ဘယ်တော့မှ ကိုယ်လိုချင်တဲ့ ပုံစံမျိုး၊ ကိုယ့်ကို နားလည်ပေးနိုင်တဲ့ ပုံစံမျိုး ဖြစ်လာမှာ မဟုတ်ဘူးဆိုတဲ့ အမှန်တရားကို ခါးသီးပေမယ့် လက်ခံလိုက်တာက ဖြေရှင်းနည်းရဲ့ အစမှတ် ဖြစ်ပါတယ်။ ကျွန်တော်တို့ အများစုဟာ ကယ်တင်ရှင်၊ အနှိမ်ခံ၊ နှိပ်စက်သူ ဆိုတဲ့ ဇာတ်ကောင်သုံးမျိုး လှည့်လည်နေတတ်တဲ့ ကာ့ပ်မန်း ပြဿနာတြိဂံ (Karpman Drama Triangle) ထဲမှာ မသိမသာ ပိတ်မိနေတတ်ကြပါတယ်။ တစ်ဖက်လူက ပြဿနာရှာတဲ့အခါ ကိုယ်က ကယ်တင်ရှင် ဝင်လုပ်လိုက်၊ အဆင်မပြေတဲ့အခါ အနှိမ်ခံ ဖြစ်သွားလိုက်နဲ့ သံသရာလည်နေတာကို ဖြတ်တောက်ဖို့ဆိုရင် အဲဒီ တြိဂံထဲကနေ ကိုယ်တိုင် ထွက်ရပ်ပြဖို့ လိုပါတယ်။ ရှင်းရှင်းပြောရရင် သူ့ပြဿနာကို ကိုယ့်ပြဿနာလို ခံစားပြီး ဝင်ရှင်းပေးနေတဲ့ အကျင့်၊ မတရားဘူးဆိုပြီး ပြန်လည်ခုခံ ငြင်းခုံချင်တဲ့ အကျင့်တွေကို လုံးဝ စွန့်လွှတ်ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီလို ငြင်းခုံတာ၊ အကျိုးအကြောင်းပြ ရှင်းပြတာတွေဟာ အဆိပ်သင့်သူတွေအတွက်တော့ သူတို့ကို အာရုံစိုက်လာအောင် ဆွဲဆောင်နိုင်တဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အစာအာဟာရ (Narcissistic Supply) တွေပဲ ဖြစ်နေလို့ပါ။ ဒါကြောင့် ပညာရှင်တွေက ပြဿနာကို ဖြေရှင်းဖို့ မကြိုးစားဘဲ လက်တွေ့ကျတဲ့ တုံ့ပြန်မှု ကင်းမဲ့ခြင်းတွေနဲ့သာ ရင်ဆိုင်ဖို့ တိုက်တွန်းထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။
လက်တွေ့ အသုံးချဖို့ အကောင်းဆုံးနဲ့ အထိရောက်ဆုံး နည်းလမ်းကတော့ မီးခိုးရောင်ကျောက်ခဲ နည်းလမ်း (Grey Rock Method) ကို စနစ်တကျ ကျင့်သုံးခြင်းပါပဲ။ ဒီနည်းလမ်းက အဆိပ်သင့်သူနဲ့ ရှောင်လွှဲလို့မရဘဲ ထိတွေ့ဆက်ဆံရတဲ့ အခြေအနေမျိုးတွေအတွက် အတိအကျ ထုတ်လုပ်ထားတဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လက်နက်တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ ကိုယ့်ရဲ့ တုံ့ပြန်မှုတွေကို လမ်းဘေးက ကျောက်ခဲတစ်လုံးလို ဘာစိတ်ဝင်စားစရာမှ မကောင်းအောင်၊ ဘာခံစားချက်မှ မပါအောင် တမင်တကာ ဖန်တီးပစ်တာကို ဆိုလိုတာပါ။ သူတို့က ဒေါသထွက်အောင် ဆွပေးတဲ့အခါ ဖြစ်ဖြစ်၊ စိတ်လှုပ်ရှားစရာ ကိစ္စတွေ လာပြောတဲ့အခါ ဖြစ်ဖြစ် "အင်း"၊ "ဟုတ်တယ်"၊ "မသိဘူး" စတဲ့ တိုတောင်းခြောက်ကပ်တဲ့ စကားလုံးတွေနဲ့ပဲ တုံ့ပြန်ရပါမယ်။ မျက်လုံးချင်းဆုံတာကို ရှောင်ရှားရမယ်၊ ကိုယ်ဟန်အမူအရာ (Body Language) ကိုလည်း တင်းမာမနေဘဲ ပျင်းစရာကောင်းတဲ့ ပုံစံမျိုး ဖမ်းထားရပါမယ်။ အရေးကြီးဆုံးက ကိုယ့်ရဲ့ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ ကိစ္စတွေ၊ အစီအစဉ်တွေ၊ ဝမ်းနည်း ဝမ်းသာ ဖြစ်ရတဲ့ ခံစားချက်တွေကို လုံးဝ ထုတ်မပြောဖို့ပါပဲ။ အဆိပ်သင့်သူတွေဟာ ကိုယ့်ရဲ့ အားနည်းချက်နဲ့ ခံစားချက်တွေကို သုံးပြီး ပြန်လည် ခြယ်လှယ် (Manipulate) တတ်တဲ့အတွက် သူတို့ကို သတင်းအချက်အလက် ဖြတ်တောက်လိုက်ခြင်း (Information Diet) က အကောင်းဆုံး အကာအကွယ် ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလိုလုပ်တာ အစပိုင်းမှာ ကိုယ့်ဘက်က အတော်လေး အောင့်အည်းသည်းခံရပေမယ့် အချိန်ကြာလာတာနဲ့အမျှ တစ်ဖက်လူက ကိုယ့်ဆီကနေ သူလိုချင်တဲ့ စိတ်ခံစားမှု တုံ့ပြန်ချက်တွေ မရတော့တဲ့အတွက် အလိုလို စိတ်ဝင်စားမှု လျော့ကျသွားပြီး အခြား ပစ်မှတ်တစ်ခုကို ပြောင်းလဲရှာဖွေသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
နောက်ထပ် ပြတ်ပြတ်သားသား လုပ်ရမယ့် အပိုင်းကတော့ ကျန်းမာရေးနဲ့ ညီညွတ်တဲ့ နယ်နိမိတ် (Healthy Boundaries) တွေကို တိတိကျကျ သတ်မှတ်ပြီး ရဲရဲဝံ့ဝံ့ ကာကွယ်ခြင်းပါပဲ။ နယ်နိမိတ် သတ်မှတ်တဲ့အခါ စကားတွေ အများကြီးနဲ့ ရှင်းပြနေစရာ မလိုပါဘူး။ "ဒီကိစ္စကို ငါလက်မခံနိုင်ဘူး"၊ "ဒီလိုပြောတာကို ငါမကြိုက်ဘူး" လို့ ရှင်းရှင်းလင်းလင်းနဲ့ ပြတ်ပြတ်သားသား ပြောချလိုက်ဖို့ပဲ လိုပါတယ်။ ဒီနေရာမှာ အဆိုးရွားဆုံး ကြုံတွေ့ရမယ့် အဆင့်တစ်ခု ရှိပါတယ်။ အဲဒါကို စိတ်ပညာမှာ အပြုအမူ ရုတ်ခြည်းဆိုးရွားလာခြင်း (Extinction Burst) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ကိုယ်က နယ်နိမိတ် စတင်သတ်မှတ်လိုက်တဲ့ အချိန်မှာ အဆိပ်သင့်သူဟာ သူအရင်က သုံးနေကျ ထိန်းချုပ်မှု နည်းလမ်းတွေ အလုပ်မဖြစ်တော့ဘူးဆိုတာ သိသွားတဲ့အတွက် ဒေါသတကြီး ပေါက်ကွဲတာ၊ အပြစ်တင်တာ၊ ဒါမှမဟုတ် သနားစရာကောင်းအောင် ဟန်ဆောင်ပြီး စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကျပ်ကိုင်တာ (Emotional Blackmail) တွေကို အဆမတန် ပိုလုပ်လာပါလိမ့်မယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ ကိုယ်က နည်းနည်းလေးမှ လျော့မပေးဘဲ ကိုယ့်ရဲ့ မူလဆုံးဖြတ်ချက်အတိုင်း ကျောက်ဆောင်တစ်ခုလို မားမားမတ်မတ် ရပ်တည်နေဖို့က အသက်တမျှ အရေးကြီးပါတယ်။ သူတို့ရဲ့ ဆိုးရွားလာတဲ့ အပြုအမူတွေဟာ ကိုယ့်ရဲ့ နယ်နိမိတ် သတ်မှတ်ချက် အောင်မြင်နေတယ်ဆိုတဲ့ သက်သေပြချက်ပဲ ဖြစ်တယ်လို့ စိတ်ထဲကနေ ခံယူထားရပါမယ်။ ကိုယ်က တစ်ချက်လေး အလျှော့ပေးလိုက်တာနဲ့ သူတို့က ပိုပြီး ဆိုးဆိုးရွားရွား ခြယ်လှယ်ဖို့ အခွင့်အရေး ရသွားမှာကို အမြဲသတိရနေရပါမယ်။
အခြေအနေတွေ အရမ်းဆိုးရွားလာပြီဆိုရင်တော့ ပညာရှင်တွေ အကြံပြုတဲ့ နောက်ဆုံး အဆင့်အနေနဲ့ အဆက်အသွယ် လုံးဝဖြတ်တောက်ခြင်း (No Contact) ဒါမှမဟုတ် မဖြစ်မနေ လိုအပ်မှသာ အနည်းဆုံး ဆက်သွယ်ခြင်း (Low Contact) ကို ရွေးချယ်ရပါမယ်။ ဒီလို ဆုံးဖြတ်ချက်ချတဲ့အခါမှာ ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်လာမယ့် သိမြင်မှု ကွဲလွဲခြင်း (Cognitive Dissonance) ကို အထူး သတိထား ကိုင်တွယ်ဖို့ လိုပါတယ်။ အဆိပ်သင့်သူရဲ့ ကောင်းခဲ့တဲ့ အချိန်လေးတွေကို ပြန်တွေးပြီး သူလည်း ကောင်းရှာပါတယ် ဆိုပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပြန်လည် လှည့်စားတတ်တဲ့ စိတ်ရဲ့ သဘောသဘာဝကို အသိအမှတ်ပြု လက်ခံထားရပါမယ်။ ဒါဟာ အကြမ်းဖက်မှု သံသရာကြောင့် ဦးနှောက်ကနေ အလိုအလျောက် ထွက်ပေါ်လာတဲ့ ရှင်သန်ရေး ယန္တရား (Survival Mechanism) တစ်ခုသာ ဖြစ်ပြီး အဖြစ်မှန် မဟုတ်ဘူးဆိုတာကို ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အမြဲ သတိပေးနေရပါမယ်။ အထူးသဖြင့် ဘေးပတ်ဝန်းကျင်ကနေ ဝိုင်းဝန်း ဖိအားပေးလာတဲ့အခါ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးဟာ ဘယ်အရာနဲ့မှ လဲလှယ်လို့ မရဘူးဆိုတဲ့ ခိုင်မာတဲ့ ယုံကြည်ချက်ကို လက်ကိုင်ထားရပါမယ်။ အပြစ်ရှိသလို ခံစားရတဲ့ စိတ် (Guilt) ကိုလည်း အဆိပ်သင့်ဆက်ဆံရေးကနေ အမွေရိုက်ခံလိုက်ရတဲ့ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုး တစ်ခုအနေနဲ့သာ သဘောထားပြီး အချိန်နဲ့အမျှ ကုစားသွားဖို့ လိုပါတယ်။ အဆိပ်သင့်တဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်ကို စွန့်ခွာလာပြီးနောက်ပိုင်းမှာ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်တဲ့ စိတ်ကူးယဉ် အလွမ်းအဆွေးတွေကို တားဆီးနိုင်ဖို့အတွက် သူတို့ ကျူးလွန်ခဲ့တဲ့ ဆိုးရွားတဲ့ အပြုအမူတွေကို စာရင်းချရေးထားပြီး စိတ်က ပျော့ချင်လာတိုင်း ပြန်ဖတ်တဲ့ နည်းလမ်းဟာလည်း လက်တွေ့မှာ အလွန် အသုံးဝင်ပါတယ်။ ဒီနည်းလမ်းတွေက ကြမ်းတမ်းတယ်လို့ ထင်ရပေမယ့် တကယ်တမ်းမှာတော့ ဒါဟာ ကိုယ့်ရဲ့ ဘဝကို ကိုယ်တိုင် ပြန်လည် တည်ဆောက်ဖို့အတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်တဲ့ ခွဲစိတ်ကုသမှု တစ်ခုနဲ့ တူပါတယ်။
အဆုံးသတ်အားဖြင့် အဆိပ်သင့်ဆက်ဆံရေးဆိုတာ လူတစ်ယောက်ရဲ့ အားနည်းမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတာမဟုတ်ဘဲ လူ့အဖွဲ့အစည်း၊ ယဉ်ကျေးမှုနဲ့ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အချက်တွေ ပေါင်းစည်းပြီး ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ရှုပ်ထွေးတဲ့ ပြဿနာတစ်ခုဖြစ်ပါတယ်။ အာရှယဉ်ကျေးမှုအတွင်းမှာ ဒီလိုဆက်ဆံရေးတွေက ပိုမိုရှည်ကြာတတ်တာဟာ လူတွေ ပိုပြီးအားနည်းလို့ မဟုတ်ဘဲ ထွက်ခွာဖို့ မလွယ်ကူတဲ့ လူမှုရေး ဖိအားတွေကြားမှာ ပိတ်မိနေလို့သာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် အရေးကြီးဆုံး အမှန်တရားတစ်ခုကတော့ ဘယ်လိုအခြေအနေမျိုးမှာပဲ ဖြစ်ဖြစ် လူတိုင်းဟာ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ထိခိုက်စေတဲ့ ဆက်ဆံရေးထဲမှာ ဆက်လက်ပြီးနေဖို့ တာဝန်မရှိပါဘူး။ နားလည်မှု၊ သည်းခံမှုဆိုတာ အကြမ်းဖက်မှုကို ခွင့်လွှတ်ဖို့အတွက် မဟုတ်သလို ချစ်ခြင်းမေတ္တာဆိုတာလည်း ကိုယ်ကိုယ်ကိုယ် ပျောက်ဆုံးသွားအောင် ပေးဆပ်ရတဲ့ အရာတစ်ခု မဟုတ်ပါဘူး။ တခါတရံမှာ အရဲရင့်ဆုံး လုပ်ရပ်က ဆက်နေခြင်းမဟုတ်ဘဲ စွန့်ခွာခြင်း ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ကာကွယ်ဖို့ ဆုံးဖြတ်လိုက်တဲ့ အချိန်ဟာ ရှုံးနိမ့်မှုမဟုတ်ဘဲ ကိုယ့်ဘဝကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်လိုက်တဲ့ အောင်မြင်မှုတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ နောက်ဆုံးမှာတော့ ကျွန်တော်တို့တစ်ယောက်ချင်းစီ လူတိုင်းအားလုံးဟာ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် မပျက်စီးစေဘဲ ရှင်သန်နိုင်တဲ့ ဆက်ဆံရေးမျိုးကို ရထိုက်တဲ့သူတွေချည်းဖြစ်တယ် ဆိုတာပါပဲ။
