ကြောက်ရွံ့မှုမှ လွတ်မြောက်ခြင်း

 ထောက်ပြတာတွေတော်တော်များများကတော့ ဟုတ်ပါတယ်။ NUG ကိုပြောတာဟုတ်တယ်။ ဒါပေမယ့်ခုလက်ရှိအခြေအနေအရသူတို့လည်း ပြောင်းလဲနေတာတွေ့ရတယ်။ operation လုပ်နိုင်တဲ့သူကို ဝန်ကြီးချုပ်ရုံးရဲ့ဝန်ကြီးအဖြစ် ပြောင်းလဲခန့်အပ်ထားတာတွေ့ရတယ်။ လူတိုင်းမှာ ကိုယ်ပိုင်ရပ်တည်ချက်တွေရှိတယ်။ အမေစုမှာလည်း သူ့ကိုယ်ပိုင်စံနှုန်းတွေရှိတယ်။ သူလုပ်သင့်တာလည်းသူသိတယ်။  ဒါကိုသိလို့ အမေစုက ပညာရေးတိုးတက်လာအောင် ဖန်တီးနေတုန်းလေ။ ပညာရေးတိုးတက်လာမှ ဆင်ခြင်တုံတရားတွေတက်လာမှာ။ တယောက်ခြင်းဆီက လွတ်မြောက်လိုစိတ်ရှိမှ ဝိုင်းရုန်းကြမှ လွတ်မြောက်ကြမှာပါ။ နိုင်ငံတော်ထဲက သို့မဟုတ် မိသားစုထဲက ရှိသမျှပါဝင်သမျှ လူတိုင်းရဲ့အမှိုက်ထုတ်ကို အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုတည်း လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ယောက်တည်း ခေါင်းပေါ်တင်ပေးထားလို့မရပါဘူး။ ဝေဖန်တာကတော့ လွယ်ပါတယ်။ မဝေဖန်နဲ့လို့တော့ မပြောလို။ ဝေဖန်ပြီးရင် action လေးပါအားထည့်မယ်လို့မှတ်ပါတယ်။ ကိုယ်ထောက်ပြလိုက်တဲ့ အချက်တွေကို action အဖြစ်ဖန်တီးပေးမယ့် အဖွဲ့အစည်း သို့မဟုတ် club သို့မဟုတ် party တစ်ခုခုစတင်ဖန်တီးကြည့်ပါ။ ရပ်တည်ချက်တူသူတွေလာရောက်ပူးပေါင်းကြပါလိမ့်မယ်။ ကိုယ့်ထက်အကြံဉာဏ်ကောင်းတဲ့ ဦးဆောင်သူ သို့မဟုတ် အဖွဲ့အစည်းတွေရှာတွေ့ပြီဆို march အတူတူပူပေါင်းကြည့်ပါ။ ကိုယ်စပြီးဖန်တီးကြည့်ပြီဆိုရင် action ထည့်အလုပ်လုပ်နေရတဲ့သူတွေ ဘယ်လောက်ခက်ခဲကြလဲ ဆိုတာ သိလာပါလိမ့်မယ်။ အာလေးထိုင်ထုတာတော့ လူတော်တော်များများလုပ်နိုင်ကြပါလိမ့်မယ်။ အောက်ကစာလေးကတော့ မူရင်းရေးထားသူရဲ့အာပေါ်အတိုင်း ပြန်လည်ကူးယူဖော်ပြပေးလိုက်ပါတယ်။ ထောက်ပြတာတွေကတော့ စေတနာတွေနဲ့အမှန်တွေများပါတယ်။ 

ကြောက်ရွံ့မှုမှ လွတ်မြောက်ခြင်း - ဒေါ်စုရဲ့ ကော်ပီသီချင်း နိုင်ငံရေး

ကြောက်စိတ်က ကြောက်စိတ်ကို မွေးတယ်

"ကြောက်စိတ်နဲ့ တည်ဆောက်ထားတဲ့ အဖွဲ့အစည်းက ရပ်တည်နိုင်ဖို့ ကြောက်စိတ်ကို ဆက်ဖန်တီးနေရတယ်။"

ဒီစကားကို အမေရိကန် ဟာသသရုပ်ဆောင် Bill Hicks ပြောခဲ့တာ။ သူက မြန်မာနိုင်ငံအကြောင်း ပြောတာမဟုတ်ဘူး။ ဒါပေမယ့် တပ်မတော်အကြောင်း ပြောနေသလိုပဲ—အနည်းဆုံး နေဝင်းလက်ထက် တပ်မတော်အကြောင်းပေါ့။

ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း တည်ထောင်ခဲ့တဲ့ တပ်မတော်က ဗြိတိသျှကို တိုက်ဖို့၊ လွတ်လပ်ရေးရဖို့ တည်ဆောက်ခဲ့တာ။ ဒါပေမယ့် ဒီတပ်မတော်က သူနဲ့အတူ သေဆုံးသွားတယ်။ ၁၉၆၂ မှာ နေဝင်း အာဏာသိမ်းတဲ့အခါ သူက တခြားအရာတစ်ခုကို ဖန်တီးလိုက်တယ်။ သူ့တပ်မတော်က ကြောက်စိတ်နဲ့ မွေးဖွားလာတာ။ ကွန်မြူနစ်တွေကို ကြောက်တယ်။ တိုင်းရင်းသား တပ်မတော်တွေကို ကြောက်တယ်။ နိုင်ငံခြား အင်အားစုတွေကို ကြောက်တယ်။ မြန်မာပြည်သူတွေကိုကိုယ်တိုင် ကြောက်တယ်။

နှစ်ပေါင်း ခြောက်ဆယ်ကျော် ဒီတပ်မတော်က ရပ်တည်နိုင်ခဲ့တယ်—သူများတွေကို သူ့ထက် ပိုကြောက်အောင် လုပ်ပြီးတော့။ ၈၈ အရေးအခင်းက လူသတ်ပွဲတွေ။ တိုင်းရင်းသားဒေသတွေမှာ မုဒိမ်းမှုတွေ။ ရိုဟင်ဂျာ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု။ ၂၀၂၁ အာဏာသိမ်းပြီးနောက် အကြမ်းဖက်မှုတွေ။ ဒါတွေက စစ်တပ် ထိန်းမနိုင်သိမ်းမနိုင် ဖြစ်သွားလို့မဟုတ်ဘူး။ ဒါက သူတို့ အသက်ရှင်နေတဲ့ပုံစံ။

မြန်မာပြည်ကို အပြောင်းအလဲလုပ်ချင်ရင် ဒါကို နားလည်ရမယ်။ ပြီးတော့ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ရဲ့ နိုင်ငံရေးက ဘာကြောင့် ဒါကို ဘယ်တော့မှ မပြောင်းလဲနိုင်တာလဲဆိုတာ နားလည်ရမယ်။

ငှားထားတဲ့ စကားလုံး

၁၉၄၁ မှာ အမေရိကန် သမ္မတ Roosevelt က နာမည်ကြီး မိန့်ခွန်းတစ်ခု ပြောခဲ့တယ်။ သူက လူတိုင်း ထိုက်တန်တဲ့ "လွတ်လပ်မှု လေးမျိုး" အကြောင်း ပြောခဲ့တယ်။ တစ်ခုက "ကြောက်ရွံ့မှုမှ လွတ်မြောက်ခြင်း" (Freedom from Fear)။

Roosevelt က ဘာကြောင့် ဒီလိုပြောခဲ့တာလဲ။ သူလည်း ကြောက်နေလို့ပဲ။ အဲဒီအချိန်က အမေရိကန် အလုပ်သမားတွေ စည်းရုံးနေကြတယ်။ ကွန်မြူနစ်တွေ၊ ဆိုရှယ်လစ်တွေ၊ anarchist တွေ အင်အားကြီးနေတယ်။ သူတို့က တကယ့် အပြောင်းအလဲကို လိုချင်တယ်—စကားလှလှ မဟုတ်ဘူး။ Roosevelt က သူတို့ကို ငြိမ်သက်အောင် စကားလှလှ ပေးလိုက်တာ။ "ကြောက်ရွံ့မှုမှ လွတ်မြောက်ခြင်း" ဆိုတာ အံ့ဝင်ကွင်ကျပုန်ကန်သူ (radical) လို အသံထွက်ပေမယ့် တကယ်တော့ radical မဟုတ်ဘူး။

နှစ်ငါးဆယ်ကြာတော့ ဒေါ်စုက သူ့ရဲ့ နာမည်ကျော် စာတမ်းကို ရေးခဲ့တယ်။ သူက "ကြောက်ရွံ့မှုမှ လွတ်မြောက်ခြင်း" လို့ နာမည်ပေးခဲ့တယ်။ သူက Roosevelt ကို မဖော်ပြခဲ့ဘူး။ သူ့ကို credit မပေးခဲ့ဘူး။ သူ့စကားလုံးကို ယူပြီး သူ့ဟာလုပ်လိုက်တယ်။

ဒါပေမယ့် သူက အဓိပ္ပာယ်ကိုလည်း ပြောင်းလိုက်တယ်။

နိုင်ငံရေးကနေ တရားထိုင်ရေးဆီ

Roosevelt အတွက် "ကြောက်ရွံ့မှုမှ လွတ်မြောက်ခြင်း" က ကမ္ဘာကြီးအကြောင်း။ နိုင်ငံတွေက တစ်ခုနဲ့တစ်ခု စစ်ခြိမ်းခြောက်မှု မရှိသင့်ဘူး။ လူတွေက အကြမ်းဖက်ခြိမ်းခြောက်မှုအောက်မှာ မနေသင့်ဘူး။ system ကို ပြောင်းဖို့အကြောင်းပဲ။

ဒေါ်စုအတွက်တော့ "ကြောက်ရွံ့မှုမှ လွတ်မြောက်ခြင်း" က တစ်ဦးချင်း အကြောင်းဖြစ်သွားတယ်။ ကြောက်စိတ်က မင်းစိတ်ထဲမှာ ရှိတယ်။ ရဲရင့်မှုနဲ့ အနိုင်ယူ။ မင်းကိုယ်မင်း စည်းကမ်းထား။ ငါ့လို ရဲရင့်ပါ။

ဒါက ပြောရင် စိတ်လှုပ်ရှားစရာကောင်းတယ်။ ဒါပေမယ့် တကယ့် အဓိပ္ပာယ်က ဘာလဲ စဉ်းစားကြည့်ပါ။

စစ်သားတွေက မင်းမိသားစုကို သတ်မယ်ဆိုလို့ ကြောက်နေတာဆိုရင်—ဒါ မင်းစိတ်နဲ့ ပြဿနာလား။ ဒါမှမဟုတ် စစ်သားတွေနဲ့ ပြဿနာလား။

ဒေါ်စုက နိုင်ငံရေး ပြဿနာကို ပုဂ္ဂိုလ်ရေး ပြဿနာအဖြစ် ပြောင်းလိုက်တယ်။ သူပြောတာက— system က ကြောက်စိတ်ဖန်တီးတယ်၊ ဒါပေမယ့် အဖြေက မင်းကိုယ်မင်း ပြင်ဖို့။

ဒါက သူ့ကို ခက်တဲ့မေးခွန်းတွေ ရှောင်ခွင့်ပေးလိုက်တယ်။ မြေယာပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးကော။ အလုပ်သမားအခွင့်အရေးကော။ တိုင်းရင်းသားတွေကြား တကယ့်တန်းတူညီမျှရေးကော။ သယံဇာတတွေ မျှဝေခြင်းကော။

သူ့မှာ အဖြေမရှိဘူး။ သူ့ဆီမှာ ရှိတာက သူ့ကိုယ်သူပဲ—သူ့ပုံရိပ်၊ သူ့စွန့်လွှတ်မှု၊ သူ့စံနမူနာ။ ငါ့နောက်လိုက်။ ငါ့လိုဖြစ်အောင်လုပ်။ ဒီမိုကရေစီ မအောင်မြင်ရင် မင်းတို့ မကြိုးစားလို့ပဲ။

ကော်ပီသီချင်း နိုင်ငံရေး

မြန်မာပြည်မှာ "ကော်ပီသီချင်း" ကို လူတိုင်း သိတယ်။ အဆိုတော်က ကိုရီးယား ဒါမှမဟုတ် အနောက်တိုင်း hit သီချင်းကို ယူတယ်။ တူညီတဲ့ သံစဉ်ပေါ်မှာ မြန်မာစာသား တင်လိုက်တယ်။ တစ်ခါတစ်ရံ စာသားကို ဘာသာပြန်တယ်။ တစ်ခါတစ်ရံ ခံစားချက်ကိုပဲ ကူးတယ်။ သီချင်းက ခေတ်မီသလို အသံထွက်တယ်။ ဒါပေမယ့် ဘာမှ အသစ်မဟုတ်ဘူး။

ဒေါ်စုရဲ့ နိုင်ငံရေးက ကော်ပီသီချင်း နိုင်ငံရေး။

"ကြောက်ရွံ့မှုမှ လွတ်မြောက်ခြင်း" က Roosevelt ဆီက ကူးတာ။ အကြမ်းမဖက်ရေးက Gandhi ဆီက ကူးတာ—ဒါပေမယ့် Gandhi ရဲ့ ထုထည်ကြီးတဲ့ စည်းရုံးမှုနဲ့ စီးပွားရေး သပိတ်မပါဘဲ။ ဗုဒ္ဓဘာသာ တန်ဖိုးထားမှုတွေကို ကူးတာ—ဒါပေမယ့် မြန်မာပြည်မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာကို အသုံးချထားတဲ့ အဆင့်အတန်းခွဲခြားမှုတွေကို မစိန်ခေါ်ဘဲ။ "ဒီမိုကရေစီ" ကို ကူးတာ—ဒါပေမယ့် သူဌေးတွေ ဒါမှမဟုတ် အာဏာရှိသူတွေကို ခြိမ်းခြောက်မယ့် ပုံစံတွေနဲ့ ဘယ်တော့မှ မဖွင့်ဆိုဘဲ။

ဘာက original လဲ။ ဒေါ်စုကိုယ်တိုင်ပဲ။ နိုင်ငံရေးက ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သွားတယ်။ ဒီမိုကရေစီကို ထောက်ခံတာက သူ့ကို ထောက်ခံတာ ဖြစ်သွားတယ်။ ဒီမိုကရေစီမှာ မအောင်မြင်တာက သူ့ကို ပျက်ကွက်တာ ဖြစ်သွားတယ်။

စမ်းသပ်ခြင်း - ရိုဟင်ဂျာ

နိုင်ငံရေး အယူအဆတိုင်း စမ်းသပ်ခံရတယ်။ စမ်းသပ်ခြင်းက အဲဒီ အယူအဆရဲ့ တကယ့်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြတယ်။

ရိုဟင်ဂျာက ဒေါ်စုရဲ့ စမ်းသပ်ခြင်း။

ဒီလူမျိုးက အမြဲတမ်း ကြောက်စိတ်ထဲ နေထိုင်ခဲ့တယ်။ ဖမ်းဆီးခံရမှာ ကြောက်တယ်။ မုဒိမ်းကျင့်ခံရမှာ ကြောက်တယ်။ လူသတ်ခံရမှာ ကြောက်တယ်။ အရာရာ ဆုံးရှုံးမှာ ကြောက်တယ်။ "ကြောက်ရွံ့မှုမှ လွတ်မြောက်ခြင်း" ဘယ်သူလိုအပ်လဲဆိုရင် သူတို့ပဲ။

ဒေါ်စု ဘာလုပ်ခဲ့လဲ။

ဘာမှမလုပ်ဘူး။ ပြီးတော့ ဘာမှမလုပ်တာထက် ဆိုးတာလုပ်ခဲ့တယ်။ သူက International Court of Justice မှာ စစ်တပ်ရဲ့ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုကို ခုခံကာကွယ်ခဲ့တယ်။

သူ့ရဲ့ "ကြောက်ရွံ့မှုမှ လွတ်မြောက်ခြင်း" က ဗမာဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တွေအတွက်ပဲ။ ရိုဟင်ဂျာတွေ မပါဝင်ဘူး။ သူတို့က လွတ်မြောက်ရမယ့်သူတွေ မဟုတ်ဘူး—သူတို့က ကြောက်ရမယ့်သူတွေ။

ဒါ အမှားမဟုတ်ဘူး။ ဒါ ကော်ပီသီချင်း နိုင်ငံရေးရဲ့ ရလဒ်ပဲ။ ဖိနှိပ်မှု ဘယ်လိုအလုပ်လုပ်တယ်ဆိုတဲ့ တကယ့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု မရှိဘဲ—ဘယ်သူ အကျိုးရတယ်၊ ဘယ်သူ ဒုက္ခရောက်တယ်၊ ဘာကြောင့်—ရိုဟင်ဂျာ ကြောက်စိတ်နဲ့ ဗမာ ကြောက်စိတ်က တူညီတဲ့ အရင်းအမြစ်က လာတယ်ဆိုတာ မြင်နိုင်စွမ်း မရှိဘူး။ မျှဝေထားတဲ့ အခြေခံကျတဲ့ ဥစ္စာပစ္စည်း အကျိုးစီးပွါးကို မနားလည်ဘဲ၊ လူမျိုးစု ယှဉ်ပြိုင်မှုသာ ရှိတယ်။ လူမျိုးစု ယှဉ်ပြိုင်မှုမှာ လူများစုက အမြဲအနိုင်ရတယ်။

တပ်မတော်က ဒါကို အမြဲနားလည်တယ်။ သူတို့ ဗျူဟာက ရိုးရှင်းတယ်—မြန်မာပြည်က လူမျိုးစုတွေကို စစ်တပ်ကို ကြောက်တာထက် တစ်ယောက်နဲ့တစ်ယောက် ပိုကြောက်အောင် လုပ်။ ဒေါ်စုက ဒါကို ဘယ်တော့မှ မစိန်ခေါ်ခဲ့ဘူး။ သူ့နိုင်ငံရေးက ပိုဆိုးအောင် လုပ်ခဲ့တယ်။

"Material Interests" ဆိုတာ ဘာလဲ

ဒေါ်စုရဲ့ နိုင်ငံရေး ဘာကြောင့် မအောင်မြင်တာလဲ နားလည်ဖို့၊ သူ ဘယ်တော့မှ မပြောခဲ့တဲ့ အရာတစ်ခုကို ပြောရမယ်— အခြေခံကျတဲ့ ရုပ်ဝတ္ထု လိုအပ်ချက် (material interests)။

ဒါ ရှုပ်ထွေးသလို အသံထွက်တယ်။ မရှုပ်ပါဘူး။

အခြေခံကျတဲ့ ရုပ်ဝတ္ထု လိုအပ်ချက် (material interests) က ရိုးရှင်းတယ်— အသက်ရှင်ဖို့ ဘာလိုအပ်လဲ။ အစားအစာ။ အိုးအိမ်။ ဆေးဝါး။ လုံခြုံမှု။ စိုက်ပျိုးဖို့ မြေယာ။ လုံလောက်တဲ့ လခရတဲ့ အလုပ်။ ကလေးတွေအတွက် ကျောင်း။

အခု မေးကြည့်ပါ— တခြား ဘယ်သူက တူညီတဲ့ အရာတွေ လိုအပ်လဲ။

စစ်ကိုင်းက ဗမာလယ်သမားက မြေယာနဲ့ သီးနှံအတွက် မျှတဲ့ စျေးနှုန်း လိုအပ်တယ်။ ကချင်လယ်သမားလည်း အဲဒါပဲ လိုအပ်တယ်။ ရိုဟင်ဂျာလယ်သမား—သူတို့ မမောင်းထုတ်ခံရခင်က—အဲဒါပဲ လိုအပ်တယ်။ ရန်ကုန်က စက်ရုံအလုပ်သမားက မျှတဲ့ လုပ်ခနဲ့ ဘေးကင်းတဲ့ အခြေအနေ လိုအပ်တယ်။ မြဝတီက စက်ရုံအလုပ်သမားလည်း အဲဒါပဲ လိုအပ်တယ်။

ဒါတွေက အခြေခံကျတဲ့ ရုပ်ဝတ္ထု လိုအပ်ချက် ပဲ။ လူတွေ လိုအပ်တဲ့ တကယ့်၊ ကိုင်တွယ်လို့ရတဲ့ အရာတွေ။ ခံစားချက်မဟုတ်ဘူး။ identity မဟုတ်ဘူး။ အရာဝတ္ထုတွေ။

ဒီမှာ အဓိကချက်ရှိတယ်— လူတွေက အခြေခံကျတဲ့ ဥစ္စာပစ္စည်း အကျိုးစီးပွါး (material interests) မျှဝေရင်၊ သူတို့ အတူတူ စည်းရုံးနိုင်တယ်။ ဘာသာစကား မတူရင်တောင်။ ဆုတောင်းပုံ မတူရင်တောင်။ သမိုင်းက သူတို့ကို တစ်ယောက်နဲ့တစ်ယောက် မယုံကြည်အောင် သင်ပေးထားရင်တောင်။

ဗမာ စက်ရုံအလုပ်သမားက ဗမာ ဗိုလ်ချုပ်နဲ့ တူတာထက် ကရင် စက်ရုံအလုပ်သမားနဲ့ ပိုတူတယ်။ အလုပ်သမားနှစ်ယောက်လုံး မျှတဲ့လုပ်ခ လိုချင်တယ်။ နှစ်ယောက်လုံး ဘေးကင်းမှု လိုချင်တယ်။ နှစ်ယောက်လုံး သူတို့ကလေးတွေ အခွင့်အလမ်းရစေချင်တယ်။ ဗိုလ်ချုပ်ကတော့ စျေးသက်သာတဲ့ အလုပ်သမားနဲ့ နာခံမှုကို လိုချင်တယ်။

ဒါက "လူတန်းစား" (class) လို့ ပြောတာ။ Class က ပညာရေး ဒါမှမဟုတ် အပြုအမူ အကြောင်းမဟုတ်ဘူး။ Class က စီးပွားရေးထဲမှာ မင်းရဲ့ နေရာ အကြောင်း။ လုပ်ခအတွက် အလုပ်လုပ်ရသလား။ တခြားသူပိုင်တဲ့ မြေယာမှာ စိုက်ပျိုးရသလား။ စက်ရုံပိုင်သလား။ သတ္တုတွင်းပိုင်သလား။ အမိန့်ပေးသလား ဒါမှမဟုတ် အမိန့်နာခံရသလား။

လူတွေက သူတို့ရဲ့ class အနေအထားကို နားလည်ရင်၊ သူတို့ တကယ့် မဟာမိတ်တွေ ဘယ်သူလဲ မြင်နိုင်တယ်။ ဒါက "class consciousness" (လူတန်းစား အသိစိတ်) ပဲ။

ဒေါ်စုက class အကြောင်း ဘယ်တော့မှ မပြောခဲ့ဘူး။ သူက "ပြည်သူ" အကြောင်းပြောတယ်—မြန်မာပြည်က လူတိုင်း တူညီတဲ့ အခြေခံကျတဲ့ ဥစ္စာပစ္စည်း အကျိုးစီးပွါး ရှိသလိုပဲ။ ဒါပေမယ့် မရှိဘူး။ စစ်အစိုးရလက်ထက် ချမ်းသာလာတဲ့ crony တွေက သူတို့စက်ရုံထဲက အလုပ်သမားတွေနဲ့ တူညီတဲ့အရာ မလိုချင်ဘူး။ မြေရှင်တွေက သူတို့ လယ်သမားတွေနဲ့ တူညီတဲ့အရာ မလိုချင်ဘူး။

Class ကို လျစ်လျူရှုခြင်းက လူတွေကို လူမျိုးစုအလိုက် ခွဲရလွယ်အောင် လုပ်ပေးလိုက်တယ်။ အသက်ရှင်ဖို့ လိုအပ်တာအရ မစည်းရုံးရင်၊ ဖြစ်နေတာအရ စည်းရုံးရတယ်—ဗမာ၊ ကရင်၊ ရှမ်း၊ ရိုဟင်ဂျာ။ ပြီးတော့ စစ်တပ်က အနိုင်ရတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ လူမျိုးစုတွေကို တစ်ခုနဲ့တစ်ခု ရန်တိုက်ပေးလို့ရတယ်။ ဒါပေမယ့် သူတို့မျှဝေထားတဲ့ အခြေခံကျတဲ့ ဥစ္စာပစ္စည်း အကျိုးစီးပွါးကို နားလည်တဲ့ အလုပ်သမားတွေကို ဒီလောက်လွယ်လွယ် ခွဲလို့မရဘူး။

ငါးနှစ်ကြာပြီ

၂၀၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ က အာဏာသိမ်းပြီး ငါးနှစ်ပြည့်တယ်။

တော်လှန်ရေးက တကယ့် အောင်မြင်မှုတွေ ရရှိထားတယ်။ နယ်မြေတွေ သိမ်းပိုက်ရတယ်။ စစ်ကောင်စီ တပ်တွေကို အရှုံးပေးရတယ်။ စစ်တပ်က ယခင်ကထက် အားနည်းနေတယ်။

ဒါပေမယ့် နိုင်ငံရေး အမြင် ဘယ်မှာလဲ။

NUG ကို ဦးဆောင်နေတာ အဲဒီလူတွေပဲ၊ အဲဒီ အယူအဆတွေပဲ။ "ဖက်ဒရယ် ဒီမိုကရေစီ" က ကောင်းသလို အသံထွက်တယ်။ ဒါပေမယ့် လယ်သမားတွေအတွက် ဘာအဓိပ္ပာယ်ရှိလဲ။ အလုပ်သမားတွေအတွက်။ မြေယာအခွင့်အရေးအတွက်။ ကျောက်စိမ်း၊ သဘာဝဓာတ်ငွေ့၊ သစ်တောက ဝင်ငွေတွေ မျှဝေခြင်းအတွက်။

ဒီမေးခွန်းတွေမှာ အဖြေမရှိဘူး။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ ဒေါ်စုရဲ့ ကော်ပီသီချင်း နိုင်ငံရေးက ဘယ်တော့မှ မမေးခဲ့ဘူး။

အဲဒီအတောအတွင်း တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ အများအပြားက ထိုင်းမှာ ရောက်နေပြီ။ ချင်းမိုင်။ မဲဆောက်။ သက်တောင့်သက်သာရှိတဲ့ ကော်ဖီဆိုင်တွေ။ NGO အလုပ်တွေ။ လုံခြုံမှု။

ဒါ ပုံစံဟောင်းပဲ။ ရာစုနှစ်တွေအတွင်း ဗမာသူပုန်တွေ မြေနိမ့်ပိုင်း ဖိနှိပ်မှုကနေ ထွက်ပြေးပြီး တောင်တန်းတွေဆီ သွားခဲ့ကြတယ်။ တိုင်းရင်းသား လူ့အဖွဲ့အစည်းတွေနဲ့ နေခဲ့ကြတယ်။ ဖြည်းဖြည်းချင်း အဲဒီ လူ့အဖွဲ့အစည်းတွေထဲ ပါဝင်သွားကြတယ်—ဒါမှမဟုတ် အခြေအနေ ငြိမ်သွားတဲ့အခါ နိုင်ငံရေး မပြောင်းဘဲ မြေနိမ့်ပိုင်းကို ပြန်သွားကြတယ်။

ယနေ့ တောင်တန်းတွေက ထိုင်းက မြို့တွေ ဖြစ်သွားပြီ။ တော်လှန်ရေးက lifestyle ဖြစ်သွားနိုင်တဲ့ အန္တရာယ်ရှိတယ်။ ခုခံမှုက အတိတ်တမ်းတမှု ဖြစ်သွားတယ်။ တော်လှန်ရေးက career ဖြစ်သွားတယ်။

ဘာကွာမလဲ

တကယ့် အပြောင်းအလဲက ရဲရင့်မှုထက် ပိုလိုအပ်တယ်။ စည်းရုံးမှု လိုအပ်တယ်။ ရန်သူတူရုံနဲ့ မဟုတ်ဘဲ မျှဝေထားတဲ့ အခြေခံကျတဲ့ ဥစ္စာပစ္စည်း အကျိုးစီးပွါး (material interests) အပေါ် အခြေခံတဲ့ စည်းလုံးညီညွတ်မှု လိုအပ်တယ်။

လယ်သမားတွေ ဘာလိုအပ်လဲ။ မြေယာပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး။ အလုပ်သမားတွေ ဘာလိုအပ်လဲ။ မျှတဲ့လုပ်ခနဲ့ ဘေးကင်းတဲ့ အခြေအနေ။ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုတွေ ဘာလိုအပ်လဲ။ သယံဇာတအပေါ် ထိန်းချုပ်မှုပါတဲ့ တကယ့် ဖက်ဒရယ်စနစ်။ ရိုဟင်ဂျာတွေ ဘာလိုအပ်လဲ။ နိုင်ငံသားအခွင့်အရေး၊ ပြန်လည်နေရာချထားရေး၊ တရားမျှတမှု။

ဒီတောင်းဆိုချက်တွေက လူမျိုးစုတွေ ဖြတ်ကျော်ပြီး လူတွေကို စည်းလုံးနိုင်တယ်။ လူတိုင်း ရုတ်တရက် ချစ်ခင်သွားလို့ မဟုတ်ဘူး။ သူတို့ တကယ့် လိုအပ်ချက်တွေ မျှဝေထားလို့။

ဒီလိုတွေးကြည့်ပါ— အလုပ်သပိတ် အတူမှောက်ဖို့ မင်းရဲ့ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်တွေကို ချစ်စရာမလိုဘူး။ လုပ်ခတိုးရေး လူတိုင်းလိုအပ်တယ်ဆိုတာ နားလည်ဖို့ပဲ လိုတယ်၊ ပြီးတော့ အတူတူ လုပ်ဆောင်မှသာ ရနိုင်တယ်ဆိုတာ။

မြန်မာပြည်အတွက်လည်း အဲဒီလိုပဲ။ ဗမာလယ်သမားနဲ့ ကချင်လယ်သမား သူငယ်ချင်းရင်းနှီး ဖြစ်စရာမလိုဘူး။ သူတို့ တူညီတဲ့ ပြဿနာတွေ ကြုံနေရတယ်ဆိုတာ မြင်ဖို့ပဲ လိုတယ်— မြေသိမ်းယူခြင်း၊ အကြွေးဝန်ထုပ်၊ မမျှတဲ့ စျေးနှုန်း၊ ကျေးလက်ဒေသမှာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု မရှိခြင်း။ ဒါကို မြင်တဲ့အခါ သူတို့ အတူတူ လုပ်ဆောင်နိုင်တယ်။

တပ်မတော်က ကြောက်စိတ်ကနေ မွေးဖွားလာတဲ့ အဖွဲ့အစည်း—နေဝင်းရဲ့ ကြောက်စိတ်၊ အရာရှိမျိုးဆက်တွေဆီ လက်ဆင့်ကမ်းခဲ့တာ။ မသေမချင်း ကြောက်စိတ် ဖန်တီးနေမယ်။

မေးခွန်းက— တော်လှန်ရေးက ကွဲပြားတဲ့ အရာတစ်ခု တည်ဆောက်နိုင်မလား။ ကြောက်စိတ်ရဲ့ အဖွဲ့အစည်း မဟုတ်ဘဲ မျှဝေထားတဲ့ အခြေခံကျတဲ့ ဥစ္စာပစ္စည်း အကျိုးစီးပွါးရဲ့ အဖွဲ့အစည်း။ ကော်ပီသီချင်း နိုင်ငံရေး မဟုတ်ဘဲ တကယ့် အသစ်အဆန်းတစ်ခု။

ငါးနှစ်ကြာပြီ။ အဖြေက မရှင်းသေးဘူး။

Crd: Yangon Informer

Christina Aguilera - Hurt (Official Video)

Logical Fallacies သို့မဟုတ် လွဲမှားနေသောယုတ္တိများ။

Logical Fallacies ဆိုတာကို အများစုက ယုတ္တိအလွဲများလို့ ပြောဆိုကြပါတယ်။ ကျွန်တော့အတွက် စာသံဆန်ပြီး နားလည်ရခက်စေတယ်လို့ ယူဆလို့ မြင်သာထင်သာ လွဲမှားနေသောယုတ္တိများလို့ သုံးစွဲရခြင်းဖြစ်ပါတယ်။ နောက်ပိုင်းမှာတော့ ၂မျိုးလုံးကို အလျင်းသင့်သလို သုံးစွဲသွားပါ့မယ်။ ဒီအကြောင်းကို နားလည်ရလွယ်ကူဖို့ အဓိကထားပြောသွားမှာမို့ ပညာရပ်ဆိုင်ရာဆရာတွေရဲ့ ပြောကြားချက်တွေနဲ့ ပုံစံတူချင်မှ တူပါလိမ့်မယ်။ အနှစ်သာရပိုင်းကို အတတ်နိုင်ဆုံးထပ်တူကျတူညီအောင် ကြိုးစားရှင်းပြသွားပါ့မယ်ဗျ။

လွဲမှားနေသောယုတ္တိများ(Logical Fallacies) သို့မဟုတ် ယုတ္တိအမှားတွေရဲ့ အထင်ရှားဆုံး အင်္ဂါရပ်ကတော့ အမှန်တရားအတုယောင် ဖန်တီးထားခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ သူ့ရဲ့ ပုံပန်းသဏ္ဍာန်က ယုတ္တိရှိသလိုလို၊ အကြောင်းအကျိုး ညီညွတ်သလိုလို ထင်ရအောင် ပြုလုပ်ထားတဲ့အတွက် လူတွေက သေချာ ဝေဖန်ပိုင်းခြားခြင်း မပြုလုပ်မိဘဲ အလွယ်တကူ လက်ခံလိုက်မိတတ်ကြတယ်။ ဒါကို ပညာရပ်သဘောအရ ပြောရရင် Heuristics လို့ခေါ်တဲ့ ဦးနှောက်ရဲ့ ဖြတ်လမ်းနည်းနဲ့ တွေးခေါ်မှုကို အလွဲသုံးစား လုပ်ထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ လူ့ဦးနှောက်က ရှုပ်ထွေးတာကို မကြိုက်တဲ့အတွက် ရုတ်တရက် ကြားလိုက်ရတဲ့ စကားက ကိုယ်နားလည်ထားတဲ့ အရာတွေနဲ့ ကိုက်ညီနေရင်၊ ဒါမှမဟုတ် စကားလုံး အသွားအလာ ချောမွေ့နေရင် မှန်တယ်လို့ အလိုလို ကောက်ချက်ချလိုက်တတ်ပါတယ်။ ယုတ္တိအမှားတွေက အဲဒီ အလိုလို ထင်မြင်ယူဆချက်ကို ပစ်မှတ်ထားပြီး တည်ဆောက်ထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။

နောက်ထပ် ထင်ရှားတဲ့ အင်္ဂါရပ်တစ်ခုကတော့ အမှန်တစ်ဝက် အမှားတစ်ဝက် ရောစပ်ထားခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ လိမ်ညာမှုသက်သက် ဆိုရင် လူတွေက အလွယ်တကူ ရိပ်မိနိုင်ပေမဲ့ အမှန်တရားတချို့ကို အခြေခံပြီးမှ လိုရာကို ဆွဲခေါ်သွားတဲ့အခါ ယုံကြည်လက်ခံမှု ပိုရရှိတတ်ပါတယ်။ ဥပမာအားဖြင့် ဖြစ်ရပ်မှန် အချက်အလက် (Fact) တစ်ခုကို ပြမယ်၊ ပြီးတော့မှ အဲဒီဖြစ်ရပ် ဖြစ်ပွားရတဲ့ အကြောင်းရင်း (Cause) ကိုတော့ ကိုယ်လိုချင်တဲ့ လိမ်ညာမှုနဲ့ အစားထိုးလိုက်မယ်။ စားဖတ်သူက အချက်အလက် မှန်ကန်နေတာကို မြင်တော့ နောက်ဆက်တွဲ ပါလာတဲ့ ကောက်ချက်အမှားကိုပါ အမှန်လို့ ရောထွေးပြီး လက်ခံလိုက်ကြတယ်။ ဒါဟာ အဆိပ်လူးထားတဲ့ ပန်းသီးနဲ့ တူပါတယ်။ ပန်းသီးက အစစ်ဖြစ်နေတဲ့အတွက် စားမိသူဟာ အဆိပ်ပါမှန်း မသိလိုက်ဘဲ အရသာရှိရှိ စားမိသွားသလိုမျိုး ဖြစ်ပါတယ်။

ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ အချက်အလက် လွဲမှားနေခြင်းကလည်း အဓိက အင်္ဂါရပ်တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ ပုံမှန် ယုတ္တိဗေဒမှာ အချက်အလက် (Premise) ကနေမှ ကောက်ချက် (Conclusion) ကို ဆွဲထုတ်ရတာ ဖြစ်ပေမဲ့၊ ယုတ္တိအမှားတွေမှာတော့ ကောက်ချက်ကို ကြိုတင် သတ်မှတ်ထားပြီးမှ အဲဒီ ကောက်ချက်နဲ့ ကိုက်ညီမယ့် အချက်အလက်တွေကို လိုက်ရှာတာ၊ မရှိရင် ဖန်တီးတာ၊ ရှိပြီးသား အချက်အလက်တွေကို လိုသလို ပုံဖျက်တာတွေ လုပ်လေ့ရှိပါတယ်။ ပြောရရင်တော့ မြားကို အရင်ပစ်လိုက်ပြီးမှ မြားစိုက်သွားတဲ့ နေရာကို ပစ်မှတ်ကွင်း လိုက်ဆွဲသလိုပါပဲ။ ဒီနည်းလမ်းမှာ အမှန်တရားက အဓိက မဟုတ်တော့ဘဲ နိုင်ဖို့ ယုံကြည်စေဖို့ ဝါဒဖြန့်ဖို့ ဆိုတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်ကသာ အဓိက မောင်းနှင်အား ဖြစ်နေပါတယ်။

နောက်ဆုံး တစ်ချက်ကတော့ စိတ်ခံစားမှုကို ဦးစားပေးပြီး ဆင်ခြင်တုံတရားကို ဖုံးကွယ်ထားခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ယုတ္တိအမှား အများစုဟာ လူတွေရဲ့ ဒေါသ၊ ကြောက်ရွံ့မှု၊ သနားမှု စတဲ့ စိတ်ခံစားချက်တွေကို လှုံ့ဆော်ပေးနိုင်တဲ့ စကားလုံးတွေ၊ ပုံရိပ်တွေကို အသုံးပြုလေ့ ရှိပါတယ်။ ဦးနှောက်ဟာ စိတ်လှုပ်ရှားမှု ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့အခါ ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်စွမ်း အလိုလို ကျဆင်းသွားတတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ယုတ္တိအမှားတွေမှာ ဆွဲဆောင်မှု ရှိတဲ့ စကားလုံးလှလှတွေ၊ ကြောက်မက်ဖွယ်ရာ သတိပေးချက်တွေ၊ မျိုးချစ်စိတ် တက်ကြွဖွယ်ရာ ဆောင်ပုဒ်တွေ အမြဲ ပါဝင်နေတတ်တာကို တွေ့ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါတွေအားလုံးဟာ အမှားကို အမှန်ထင်အောင်၊ မဟုတ်တာကို ဟုတ်သယောင် ထင်အောင် ဖန်တီးထားတဲ့ မျက်လှည့်ပြကွက်တွေသာ ဖြစ်ပါတယ်။

Logical Fallacies ဆိုတာ စက်ပစ္စည်းတစ်ခုလို လူတစ်ယောက်ယောက်က ထထွင်လိုက်တဲ့အရာတော့ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါဟာ လူသားတွေရဲ့ စကားပြောဆိုမှုနဲ့ တွေးခေါ်မှုပုံစံထဲမှာ သဘာဝအလျောက် ရှိနေတဲ့ အမှားအယွင်း (Bug) တွေလို့ ပြောလို့ရပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီအမှားတွေကို စနစ်တကျ လေ့လာပြီး နာမည်တပ်၊ ခွဲခြားစိတ်ဖြာခဲ့သူတွေတော့ ရှိပါတယ်။ သမိုင်းကြောင်းကို ပြန်လိုက်ကြည့်မယ်ဆိုရင် ရှေးခေတ်ဂရိနိုင်ငံအထိ ရောက်သွားပါလိမ့်မယ်။

ဒီအကြောင်းကို ပြောမယ်ဆိုရင် ဇာတ်လိုက်နဲ့ ဗီလိန် နှစ်ကိုယ့်ခွဲကြည့်လို့ရပါတယ်။ ပထမဆုံး ဗီလိန်နေရာမှာ ရှိနေတာကတော့ Sophists (ဆိုဖစ်) လို့ခေါ်တဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်တွေပါပဲ။ ဘီစီ ၅ ရာစုလောက်က ဂရိနိုင်ငံမှာ ဒီမိုကရေစီ စည်ပင်စပြုလာတော့ လူတိုင်းက အများရှေ့ စကားပြောကောင်းဖို့၊ တရားရုံးမှာ အမှုနိုင်ဖို့ လိုအပ်လာကြတယ်။ ဒီတော့ Sophist တွေက ပိုက်ဆံယူပြီး စကားပြောနည်း သင်တန်းပေးကြတယ်။ သူတို့ရဲ့ ခံယူချက်က အမှန်တရားက အဓိက မဟုတ်ဘူး၊ နိုင်ဖို့က အဓိက ဆိုတာပါပဲ။ ဒီဘက်ခေတ် စီးပွားရေးသင်တန်းပုံစံတွေရဲ့ ရှေ့ပြေးလို့ဆိုနိုင်ပါသေးတယ်။ ဒါကြောင့် သူတို့ဟာ လူတွေကို လှည့်စားဖို့၊ စကားလုံးလှလှတွေသုံးပြီး ယုတ္တိမရှိတာကို ရှိသယောင်ပြောဖို့၊ တစ်ဖက်သားကို အကြပ်ရိုက်အောင်လုပ်ဖို့ နည်းလမ်းတွေကို တီထွင်သုံးစွဲခဲ့ကြတယ်။ ဒီနေ့ခေတ် Logical Fallacies လို့ ခေါ်တဲ့ နည်းလမ်းအများစုကို လက်တွေ့မှာ စတင်တွင်ကျယ်အောင် လုပ်ခဲ့တာ သူတို့ပါပဲ။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့ထက်ထိ အင်္ဂလိပ်စာမှာ Sophistry ဆိုရင် လူလည်ကျပြီး ဆင်ခြေပေးခြင်း လို့ အဓိပ္ပာယ်ရနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒုတိယ ဇာတ်လိုက် နေရာမှာ ရှိနေတာကတော့ ဖီလိုဆိုဖာကြီး Aristotle (အရစ္စတိုတယ်) ပါပဲ။ သူက Sophist တွေရဲ့ လုပ်ရပ်ကို ကြည့်ပြီး တော်တော်လေး စိတ်ပျက်ခဲ့တယ်။ ဒီကောင်တွေက ဉာဏ်ပညာကို ရှာဖွေတာ မဟုတ်ဘူး၊ ဉာဏ်ပညာရှိသယောင်ဆောင်ပြီး လူတွေကို လိမ်နေတာပဲ လို့ မြင်တယ်။ ဒါကြောင့် သူက အမှန်တရား (Truth) နဲ့ အမှားတရား (Fallacy) ကို ခွဲခြားဖို့ ကြိုးစားခဲ့တယ်။

အရစ္စတိုတယ်ဟာ On Sophistical Refutations ဆိုတဲ့ ကျမ်းကို ရေးသားခဲ့ပြီး ဒါဟာ ကမ္ဘာ့သမိုင်းမှာ Logical Fallacies အကြောင်း ပထမဆုံး စနစ်တကျ ရေးသားထားတဲ့ စာအုပ်လို့ ပြောနိုင်ပါတယ်။ အဲဒီစာအုပ်ထဲမှာ သူက Sophist တွေ သုံးလေ့ရှိတဲ့ လှည့်ကွက် ၁၃ မျိုးကို စာရင်းပြုစုပြီး ဒါတွေက ယုတ္တိဗေဒ အမှားတွေ ဖြစ်တယ် လို့ သတ်မှတ်ပေးခဲ့တယ်။ သူ့ရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်က လူတွေကို အမှားအမှန် ခွဲခြားတတ်စေဖို့နဲ့ လိမ်ညာမခံရအောင် ကာကွယ်ပေးဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။

Logical Fallacies တွေကို လက်နက်သဖွယ် စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြသူတွေကတော့ Sophists တွေ ဖြစ်ပြီး ဒါကို ရောဂါတစ်ခုလို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ပြီး ကုထုံးတွေ (Logic) နဲ့တကွ စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သူကတော့ Aristotle ဖြစ်ပါတယ်။

နောက်ပိုင်းခေတ်တွေမှာတော့ John Locke တို့၊ John Stuart Mill တို့လို ဒဿနပညာရှင်တွေက ခေတ်နဲ့အညီ ပေါ်ပေါက်လာတဲ့ တွေးခေါ်မှု အမှားတွေကို ထပ်ဖြည့်စွက်ခဲ့ကြပါတယ်။ အထူးသဖြင့် ၁၉ ရာစုမှာ Arthur Schopenhauer ရေးတဲ့ The Art of Being Being Right (အမြဲတမ်း အနိုင်ရနေမယ့် နည်းလမ်း) ဆိုတဲ့ စာအုပ်မှာဆိုရင် ငြင်းခုံတဲ့အခါ နိုင်ဖို့အတွက် သုံးနိုင်တဲ့ လှည့်ကွက် ၃၈ မျိုးအကြောင်း ရေးသားခဲ့ပြီး ဒါဟာ ဒီနေ့ခေတ် နိုင်ငံရေးသမားတွေနဲ့ ဝါဒဖြန့်သူတွေ သုံးနေတဲ့ လက်စွဲကျမ်းလို ဖြစ်နေတာကို တွေ့ရပါလိမ့်မယ်။ ဒီသမိုင်းကြောင်းကို ထည့်စဥ်းစားမယ်ဆိုရင် Sophist တွေလို ကိုယ်ကျိုးအတွက်နဲ့ တိုင်းပြည်ကို မှိုင်းတိုက်နေသူတွေ ရှိသလို၊ အရစ္စတိုတယ်လို အမှန်တရားကို ရှာဖွေမယ့် ပြည်သူတွေလည်း ရှိဖို့လိုတယ်ဆိုသေချာပါတယ်။

ကျွန်တော်က လူတွေကြားမှာ Logical Fallacies ဟာ ပုံစံ ၃မျိုးနဲ့ တည်ရှိနေတယ်လို့ ၃မျိုးခွဲထားပါတယ်။
၁။ ဦးနှောက်ထဲမှာ အချက်အလက်ခိုင်မာအောင် တည်ဆောက်မထားပဲ ယုံကြည်မိနေတဲ့အတွေးပုံစံရယ်
၂။ ပြင်ပမှာ ယုံကြည်မိထားတဲ့ အမှားတွေကို ဖော်ထုတ်ပြောဆိုမှုပုံစံရယ်
၃။ ပြင်ပမှာပဲ Sophists တွေလို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ မှိုင်းတိုက်နေတဲ့ ပုံစံရယ်ပါ။

၁။ ဦးနှောက်အတွင်း အခြေအမြစ်မရှိဘဲ စွဲမြဲနေသော ယုံကြည်မှု (Internalized Fallacy / Cognitive Bias)
ဒါဟာ Logical Fallacy ရဲ့ သန္ဓေသားအဆင့် သို့မဟုတ် မျိုးစေ့အဆင့်ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအဆင့်မှာ အမှားဟာ ပြင်ပစကားလုံးအဖြစ် မထွက်လာသေးဘဲ လူတစ်ဦးချင်းစီရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာပဲ ကိန်းအောင်းနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ လူ့ဦးနှောက်ဟာ ရှုပ်ထွေးတဲ့ အချက်အလက်တွေကို အသေးစိတ် စိစစ်ရမှာ ပျင်းရိတတ်တဲ့ သဘောရှိပါတယ်။ ဒါကြောင့် Heuristics လို့ခေါ်တဲ့ ဖြတ်လမ်းနည်းတွေကို သုံးပြီး အဆုံးအဖြတ် ပေးလေ့ရှိပါတယ်။ ကိုယ်ချစ်တဲ့သူ ပြောရင် အမှန်ပဲလို့ ယူဆလိုက်တာ၊ အများမိုးခါးရေသောက်ရင် ကိုယ်လည်း လိုက်သောက်တာမျိုးတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအဆင့်မှာ ရှိနေသူဟာ အချက်အလက် (Data) ထက် ခံစားချက် (Emotion) နဲ့ ယုံကြည်မှု (Belief) ကို ပိုပြီး ဦးစားပေးပါတယ်။ သူတို့ရဲ့ ယုံကြည်မှုဟာ ခိုင်လုံတဲ့ သက်သေအထောက်အထား (Evidence) အပေါ်မှာ တည်ဆောက်ထားတာ မဟုတ်ဘဲ ငါ ထင်တယ် ငါ ခံစားရတယ်ဆိုတဲ့ အပေါ်ယံ အသိစိတ်အပေါ်မှာသာ အခြေခံပါတယ်။ ဒါကို ပညာရပ်စကားနဲ့ Confirmation Bias (မိမိအစွဲကို အတည်ပြုခြင်း) လို့လည်း ခေါ်နိုင်ပါတယ်။ ကိုယ်ယုံကြည်ထားတဲ့ အမှားနဲ့ ကိုက်ညီတဲ့ သတင်းကိုပဲ ရွေးနားထောင်ပြီး၊ ဆန့်ကျင်ဘက် အမှန်တရားကိုတော့ ခါးခါးသီးသီး ငြင်းပယ်တတ်တဲ့ စိတ်ဓာတ်ရေးရာ ပိတ်ဆို့မှုဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ အဆင့် ဖြစ်ပါတယ်။

၂။ ယုံကြည်ထားသည့် အမှားများကို ပြင်ပသို့ ရိုးသားစွာ ဖော်ထုတ်ပြောဆိုခြင်း (Paralogism / Unintentional Misinformation)
ဒါဟာ ပထမအဆင့်ကနေ ကူးစက်လာတဲ့ ရောဂါလက္ခဏာပြ အဆင့် ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအဆင့်ရဲ့ အဓိက သော့ချက်ကတော့ ရည်ရွယ်ချက် မရှိခြင်း (Lack of Intent) ဖြစ်ပါတယ်။ ပြောသူဟာ လိမ်ညာလိုစိတ် လုံးဝမရှိဘဲ သူကိုယ်တိုင် အမှန်လို့ ထင်မှတ်ယုံကြည်နေတဲ့အတွက် စေတနာနဲ့ ပြန်လည်မျှဝေတာ၊ ပြောဆိုဆွေးနွေးတာမျိုး ဖြစ်ပါတယ်။ နံပါတ် (၁) အဆင့်မှာ ဦးနှောက်က အမှားကို လက်ခံပြီးပြီဆိုရင် လူသားသဘာဝအရ အဲဒီအသိကို ပတ်ဝန်းကျင်နဲ့ ပြန်လည်မျှဝေချင်စိတ် ဖြစ်လာပါတယ်။ ဒါ့အပြင် ကိုယ့်ရဲ့ ယုံကြည်မှု မှန်ကန်ကြောင်း သက်သေပြချင်တဲ့ မာန (Ego) ကြောင့်လည်း ငြင်းခုံပြောဆိုမှုတွေ ပြုလုပ်လာကြပါတယ်။ သူတို့ရဲ့ ပြောဆိုချက်တွေမှာ ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ အမှားတွေ ပါနေပေမဲ့ ပြောသူရဲ့ လေသံနဲ့ ဟန်ပန်ကတော့ အလွန် ရိုးသားပြီး ယုံကြည်ချက် ပြင်းထန်နေတာကို တွေ့ရပါမယ်။ သူတို့ဟာ အမှားကို ဖြန့်ဝေနေသူတွေ (Spreaders) ဖြစ်ပေမဲ့ တစ်ဖက်မှာလည်း သူတို့ကိုယ်တိုင်က သားကောင် (Victims) တွေ ဖြစ်နေပါတယ်။ ဒီပုံစံက လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွက် အန္တရာယ်အများဆုံးလို့ ပြောလို့ရပါတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ ရိုးသားမှု ပါနေတဲ့အတွက် နားထောင်သူတွေက အလွယ်တကူ ယုံကြည်လက်ခံသွားနိုင်လို့ ဖြစ်ပါတယ်။ သူတို့ဟာ Misinformation (သတင်းမှား) တွေကို ကူးစက်မြန်အောင် လုပ်ဆောင်ပေးတဲ့ ကြားခံနယ်မြေတွေ ဖြစ်လာပါတယ်။

၃။ Sophists များကဲ့သို့ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ လှည့်စားမှိုင်းတိုက်ခြင်း (Sophism / Intentional Disinformation)
ဒါကတော့ Logical Fallacy ရဲ့ အဆိုးရွားဆုံးပုံစံဖြစ်တဲ့ လက်နက်သဖွယ် အသုံးပြုခြင်းဖြစ်ပါတယ်။ ရှေးခေတ်ဂရိက Sophists (ပညာရှိယောင်ဆောင်သူများ) လိုပဲ ဒီအုပ်စုဟာ အမှန်တရားကို စိတ်မဝင်စားပါဘူး။ သူတို့ရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်က နိုင်ဖို့ ဝါဒဖြန့်ဖို့နဲ့ လူထုကို ထိန်းချုပ်ဖို့ သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအဆင့်မှာ ရှိသူတွေဟာ အမှန်နဲ့ အမှားကို ကွဲကွဲပြားပြား သိပါတယ်။ သူပြောလိုက်တဲ့ စကားဟာ ယုတ္တိမရှိဘူးဆိုတာကိုလည်း သူတို့ ကိုယ်တိုင် သိပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ နားထောင်သူ (အထူးသဖြင့် အဆင့် ၁ မှာ ရှိနေသူတွေ) ရဲ့ အားနည်းချက်၊ ကြောက်ရွံ့မှုနဲ့ ဒေါသတွေကို ဘယ်လို ဆွပေးရင် ပေါက်ကွဲမလဲဆိုတာကို တွက်ချက်ပြီးမှ ဗျူဟာကျကျ ပြောဆိုတာ ဖြစ်ပါတယ်။ သူတို့သုံးတဲ့ နည်းလမ်းတွေဟာ အလွန် ပါးနပ်ပါတယ်။ Straw Man (တစ်ဖက်သားကို ပုံဖျက်တိုက်ခိုက်ခြင်း)၊ Red Herring (လမ်းလွှဲခြင်း) နဲ့ Ad Hominem (လူကို တိုက်ခိုက်ခြင်း) စတဲ့ နည်းလမ်းတွေကို အခြေအနေအလိုက် ပြောင်းလဲအသုံးပြုတတ်ပါတယ်။ သူတို့ရဲ့ စကားလုံးတွေဟာ စိတ်လှုပ်ရှားဖွယ် ကောင်းပြီး လူအုပ်ကြီးကို ဆွဲဆောင်နိုင်စွမ်း ရှိပါတယ်။ ဒါဟာ Disinformation (သတင်းတု/ဝါဒဖြန့်ချိရေး) ရဲ့ မူလဇာစ်မြစ် ဖြစ်ပါတယ်။ သူတို့က အဆင့် (၁) သမားတွေကို မွေးထုတ်ပေးပြီး၊ အဆင့် (၂) သမားတွေကို အသုံးချကာ လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုလုံးကို အမှောင်ချထားဖို့ ကြိုးစားကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီ ၃ ချက်ကို ခြုံငုံသုံးသပ်ကြည့်ရင် - နံပါတ် (၁) က သားကောင် နံပါတ် (၂) က ကူးစက်သူ နံပါတ် (၃) က ဖန်တီးသူဆိုပြီး အဆင့်ဆင့် ကွဲပြားတည်ရှိနေတာကို တွေ့မြင်ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီသုံးဆင့်ကို ကျွန်တော်က ယုတ္တိအလွဲသံသရာလည်ပုံလို့ ချိတ်ဆက်နာမည်ပေးထားပါတယ်။ ဒါဟာ သီးခြားစီမဟုတ်ဘဲ သံသရာလည် (Cycle) နေတယ်လို့ ယူဆပါတယ်။
အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှု (The Feedback Loop)
နံပါတ် (၃) သမားက ဝါဒဖြန့်သူလိမ်ညာသူတွေက
နံပါတ် (၁) လူထုရဲ့ဦးနှောက် ထဲကို အဆိပ်ခတ်တယ်
နံပါတ် (၂) အဲ့ဒီအခါ လူတွေကအမှားကို ပြန်ပြောသူတွေ ဖြစ်လာတယ်။
နံပါတ် (၂) တွေ များလာတဲ့အခါ အမှားကို အများက ပြောပါများရင် အမှန်ဆိုတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင် ဖြစ်လာပြီး
နံပါတ် (၁) အခြေအနေက ပိုခိုင်မာသွားတယ်
နံပါတ် (၂) ဖြစ်တဲ့ ပြည်သူအချင်းချင်း အမှားတွေပဲ ပြန်ပြောနေကြတဲ့အခါ အမှန်တရား ဝင်လာဖို့ လမ်းမရှိတော့တဲ့ အခြေအနေ (Echo Chamber) ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားသင့်ပါတယ်။ ဒါက Logical Fallacy တွေ ဘာကြောင့် ဒီလောက် အသက်ရှည်နေသလဲဆိုတဲ့ အဖြေပါပဲ။
နံပါတ် (၁) ကနေ (၂) ကို ကူးပြောင်းတဲ့နေရာမှာ မသိလို့ ပြောတာတင် မကဘဲ ကြောက်လို့ လိုက်ပြောရတာ (Conformity) ဆိုတာလည်း ရှိနေနိုင်ပါတယ်။ စိတ်ထဲက လက်မခံပေမဲ့ အန္တရာယ်ကင်းအောင် လိုက်ပြောရင်းနဲ့ ကြာတော့ ကိုယ်တိုင်လည်း အမှန်လို့ ထင်သွားတတ်တဲ့ စိတ်ပညာသဘောတရားကိုလဲ ထည့်စဉ်းစားဖို့လိုပါတယ်။

ဒီလောက်ဆိုရင် Logical Fallacies ရဲ့ အနှစ်သာရ သမိုင်း တည်ဆောက်ပုံ နဲ့ လည်ပတ်ပုံ တွေကို ခြုံငုံမိပြီလို့ထင်ပါတယ်။ အခုပြောမှာက ကျွန်တော်တို့ဆီမှာနဲ့ ကျွန်တော်တို့ပတ်ဝန်းကျင်မှာရှိနေတဲ့ အပြောအဆို အတွေးအခေါ်တွေထဲမှာ ဘယ်ဟာက Logical Fallacies တွေလဲ Logical Fallacies တွေ ဘယ်လိုပုံစံနဲ့တည်ရှိနေသလဲဆိုတဲ့အပိုင်းကို သွားချင်ပါတယ်။ သဘောတရားပိုင်း ခိုင်မာသွားပြီဆိုတော့ လက်တွေ့ကွင်းဆင်းကြည့်ကြတာပေါ့။ ကျွန်တော်တို့ နိုင်ငံရေး၊ လူမှုရေးနဲ့ နေ့စဉ်စကားဝိုင်းတွေမှာ အသုံးအများဆုံး လူကြိုက်အများဆုံးနဲ့ သတိမထားမိဘဲ ကျူးလွန်နေကြတဲ့ Logical Fallacies တွေကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြပါမယ်။ ဒါတွေကို မြင်အောင်ကြည့်တတ်သွားရင် ခင်ဗျားပတ်ဝန်းကျင်က စကားသံတွေဟာ အရင်လို ဖြစ်နေတော့မှာ မဟုတ်ပါဘူး။

၁။ လူပုဂ္ဂိုလ်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း (Ad Hominem)
ဒါက မြန်မာ့လူဘောင်မှာ အတွေ့ရဆုံး နံပါတ်တစ် အမှားပါပဲ။ လူတစ်ယောက် ပြောတဲ့ အကြောင်းအရာ မှန်မမှန်ကို မစဉ်းစားဘဲ ပြောတဲ့ လူကို ကြည့်ပြီး ဆုံးဖြတ်တာပါ။ နိုင်ငံရေးသမားတစ်ယောက်က မူဝါဒတစ်ခု အဆိုပြုတယ်။ ပြိုင်ဘက်တွေက အဲဒီမူဝါဒရဲ့ အားနည်းချက်ကို မထောက်ပြဘဲ ဒီကောင်က မိန်းမ/ယောက်ျား ရှုပ်တဲ့ကောင် အရက်သမား မိန်းကလေးတန်မဲ့ တက်တူးထိုးတဲ့ကောင်မ ဆိုပြီး ပုဂ္ဂိုလ်ရေး ထိုးနှက်ချက်တွေနဲ့ တုံ့ပြန်တယ်။ ဒီလူက ဆိုးနေလို့ သူပြောတဲ့စကား မှားကိုမှားရမယ်ဆိုတဲ့ ယုတ္တိမရှိပါဘူး။ ဟစ်တလာ ပြောလည်း ၂ ထပ် ၂ ပေါင်းရင် ၄ ရမှာပါပဲ။ ဒါပေမဲ့ ကျွန်တော်တို့ဆီမှာက လူကိုမုန်းရင် သူပြောတာ အကုန်အမှားလို့ ပုံချတတ်တဲ့ အလေ့အထ စွဲကပ်နေပါတယ်။

၂။ အဖြူအမည်း ခွဲခြားခြင်း (False Dilemma)
လက်ရှိ ပဋိပက္ခကာလမှာ လူထုကို အဆိုးရွားဆုံး အဆိပ်ခတ်ထားတဲ့ အမှားက ဒါပါပဲ။ ရွေးချယ်စရာ လမ်းကြောင်းပေါင်းစုံ ရှိနိုင်လျက်နဲ့ ဒါ မဟုတ်ရင် ဟိုဟာပဲ ဖြစ်ရမယ်ဆိုပြီး လမ်းနှစ်ခွပဲ ပေးတာပါ။ ငါတို့ဘက်က မပါရင် မင်းက ရန်သူပဲ ဘုန်းကြီးတွေကိုဝေဖန်ရင် မင်းကကုလားပဲ စသဖြင့်ပေါ့။ ကြားနေခွင့် တတိယလမ်းစဉ် တွေးခေါ်ခွင့် ငြိမ်းချမ်းစွာ ကွဲလွဲခွင့်တွေကို ပိတ်ပင်လိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအတွေးအခေါ်က လူတွေကို အစွန်းရောက်စေတယ်။ ငါနဲ့မတူ ငါ့ရန်သူ စိတ်ဓာတ်ကို မွေးထုတ်ပေးပြီး လူ့အဖွဲ့အစည်းကို ကွဲပြားစေပါတယ်။

၃။ ကောက်ရိုးရုပ် ဖန်တီးတိုက်ခိုက်ခြင်း (Straw Man)
ဒါက ကိုယ်မကြိုက်တဲ့ အယူအဆတစ်ခုကို လူတွေမုန်းအောင် တမင်ပုံဖျက်ပြီးမှ တိုက်ခိုက်တာပါ။ တစ်ဖက်ပြောတာကို လွဲအောင်ဖန်တီးပြီး လွယ်လွယ်နဲ့ ချတာ။ သူက လုပ်ငန်းစရိတ်လျှော့မယ် ဆိုတာနဲ့ လုပ်ငန်းတစ်ခုလုံး ဖျက်လိုက်ပြီလို့ ဆိုလိုရာရောက်ရောက်အောင် ပြောတာမျိုး။ မူရင်းဆိုလိုရင်းကို ဖျောက်ဖျက်ပြီး လူထုကြောက်မယ့် ပုံရိပ်တစ်ခု ဖန်တီးလိုက်ခြင်းအားဖြင့် အဲဒီအယူအဆကို အလွယ်တကူ ပစ်ပယ်အောင် လုပ်ဆောင်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

၄။ အာဏာပိုင်/လူကြီးသူမကို ကိုးကားခြင်း (Appeal to Authority)
ဆရာမွေးတပည့်‌မွေး အထက်ဖားအောက်ဖိတဲ့ ကျွန်တော်တို့ ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဒီအမှားက အတော်လေး နက်ရှိုင်းပါတယ်။ ဆရာတော်ကြီး ဟောထားတာပဲကွာ မန်နေဂျာကိုယ်တိုင်ပြောထားတာလေ မှားစရာမရှိဘူး ခေါင်းဆောင်ကြီးကိုယ်တိုင်ပြောတာပဲ ဌာနမှုးကိုယ်တိုင်ပြောတာလေ ဟုတ်မှာပေါ့ ဘုရားဟောကို ရှေးလူကြီးတွေစကားကို ပယ်လို့မရဘူး ရှေးထုံးမပယ်နဲ့ ဈေးသုံးမကြွယ်နဲ့ ဆိုတာမျိုးတွေပါ။ ပြောတဲ့သူက ဘယ်လောက်ကြီးမြတ်ပါစေ သူပြောတဲ့စကားမှာ အထောက်အထား (Evidence) မပါရင် အမှန်လို့ ယူဆလို့မရပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ ဒီ Fallacy က လူတွေကို စဉ်းစားစရာမလိုဘူး နာခံလိုက်ရင် ပြီးပြီဆိုတဲ့ ကျွန်စိတ်ကို သွတ်သွင်းပေးပါတယ်။

၅။ စိတ်ခံစားချက်ကို လှုံ့ဆော်ခြင်း (Appeal to Emotion)
ဒါကတော့ ဘာသာရေးနဲ့ အမျိုးသားရေးကို ခုတုံးလုပ်တဲ့နေရာမှာ အထိရောက်ဆုံး လက်နက်ပါ။ ပြဿနာတစ်ခုကို ဖြေရှင်းတဲ့အခါ ဥပဒေကြောင်းအရ၊ လူ့အခွင့်အရေးအရ မစဉ်းစားဘဲ ‌ဗုဒ္ဓဘာညာမဟုတ်ဘူးလား မျိုးချစ်စိတ်မရှိဘူးလား လူမျိုးပျောက်တော့မယ် သာသနာကွယ်တော့မယ် ဆိုပြီး မျက်ရည်ချူ သွေးဆွတာမျိုးပါ။ ဦးနှောက် (Logic) ကို ပိတ်ပြီး နှလုံးသား (Emotion) ကို ခလုတ်နှိပ်လိုက်တာပါ။ ကြောက်စိတ်နဲ့ ဒေါသ ဖြစ်လာတဲ့ လူအုပ်ကြီးဟာ အမှန်အမှားကို မမြင်တော့ဘဲ ခိုင်းတာလုပ်မယ့် စက်ရုပ်တွေ ဖြစ်သွားတတ်ပါတယ်။

၆။ သူခိုးသေဖော်ညှိခြင်း သို့မဟုတ် မင်းလဲပါတယ် (Whataboutism / Tu Quoque)
ကိုယ့်အပြစ်ကို ဝန်မခံချင်တဲ့အခါ သူများအပြစ်ကို လက်ညှိုးထိုးပြီး ခုခံတဲ့နည်းပါ။ ခင်ဗျားတို့ အစိုးရလက်ထက်တုန်းကရော ဘာထူးလို့လဲ ဟိုဘက်နိုင်ငံမှာကျတော့ လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်နေတာကျ ဘာလို့ မပြောလဲ ဆိုတာမျိုးပါ။ သူများတွေ ဒါလုပ်လုပ်တာဘာမပြော ကျုပ်ဒါလေးလုပ်မှပြောရသလားဆိုတာမျိုးတွေပါ။ သူများမှားတာက ကိုယ်မှားတာကို မှန်သွားစေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ ဒီနည်းလမ်းက အပြစ်ရှိတယ်ဆိုတဲ့ အာရုံကို လွှဲပစ်ဖို့ (Diversion) အတွက် အလွန်ထိရောက်တဲ့အတွက် နိုင်ငံရေးသမားတွေ မကြာခဏ သုံးလေ့ရှိပါတယ်။

၇။ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှု မှားယွင်းခြင်း (False Cause)
တိုက်ဆိုင်မှုကို အကြောင်းရင်းလို့ ထင်မှတ်မှားတာပါ။ အယူသည်းမှုတွေနဲ့ ပတ်သက်နေပါတယ်။ ဒီကောင် တက်လာမှပဲ တိုင်းပြည် ပျက်တော့တာပဲ တကယ်တမ်းက တိုင်းပြည်ပျက်မယ့် အကြောင်းရင်းတွေက အရင်ကတည်းက ရှိနေပြီးသား ဖြစ်ချင်ဖြစ်မယ် ခွေးအူလို့ နိမိတ်မကောင်းဘူး စတာမျိုးတွေပေါ့။ ကောသလအိပ်မက် ၁၆ ချက်က တကယ်ဖြစ်လာပြီ ဆိုတာမျိုး။ တကယ်တမ်း ကောသလအိမ်မက် ၁၆ ချက်ပုံစံက ခေတ်တိုင်းမှာဖြစ်နေတာပါပဲ။ ဒါကို အခုမှ ဖြစ်လာတာလိုလို။ ရှုပ်ထွေးတဲ့ ပြဿနာကြီးတွေကို ရိုးရှင်းတဲ့ အကြောင်းပြချက် တစ်ခုတည်းနဲ့ ပုံချချင်တဲ့ စိတ်ဆန္ဒကနေ ဖြစ်ပေါ်လာတာပါ။

ဒါက မြင်သာအောင် ပြောတဲ့အချက်တွေပါ။ တကယ်တမ်းပြောမယ်ဆိုရင်
False Dilemma
ရွေးစရာများတာကို ၂ ခုပဲရှိသလို တင်ပြတာ။ ဒါကိုလက်ခံမလား မလက်မခံဘူးလားပဲ‌ တခြား နံပါတ်၃ ရွေးချယ်ခွင့်မရှိဘူး
Hasty Generalization
နမူနာမလုံလောက်ပဲ စုစုပေါင်းအဖြစ် ဆုံးဖြတ်တာ။ ဒီနှစ်ယောက်‌တောင် မကောင်းတာ ကျန်တဲ့သုံးယောက်လဲ ဘယ်ကောင်းမှာလဲ ဒီပုတ်ထဲကပဲဒီပဲ
Cherry Picking
ကိုယ့်အထောက်အထားကိုသာရွေးပြပြီး ဆန့်ကျင်တဲ့ဒေတာကို မထည့်တာ။
Appeal to Pity
မင်းအတွက် ငါသနားလို့ ကောင်းစေချင်လို့နတ်‌ပြည်တင်တာ ဆိုပြီး ဖိအားပေးတာ
Anecdotal Evidence
ဟဲ့ အဲ့အိမ်က သရဲခြောက်တာ ငါကိုယ်တွေ့ စာအုတောင် အခြောက်ခံရသေး စသဖြင့် ဇာတ်လမ်းလုပ်တာ
Equivocation
‌မေးခွန်းကိုမဖြေပဲ မေးခွန်းမှာသုံးတဲ့ စကားလုံးက ဘာကိုဆိုလိုနေပါတယ်ဆိုပြီး ပြန်ရစ်တာ
No True Scotsman
မန်ယူဖန်ဆို ဒီလိုမလုပ်ဘူး ဒိုလေးဖန်ဆို ဒီလိုမရှုပ်ဘူး
စသဖြင့် အမျိုးအစား အများကြီးတွေ့ရလေ့ရှိပါတယ်။
ဒီအချက်တွေကို ကြည့်လိုက်ရင် ကျွန်တော်တို့ လူ့အဖွဲ့အစည်းဟာ အမှန်တရား (Truth) ထက် နိုင်လိုစိတ် (Win) ကြောက်ရွံ့မှု (Fear) နဲ့ ကိုးကွယ်မှု (Worship) တွေအပေါ်မှာ အခြေခံပြီး တွေးခေါ်ပြောဆိုနေကြတယ်ဆိုတာ ထင်ရှားနေပါတယ်။

ဒိထက်မြင်သာအောင်ပြောရရင် ဘောလုံးပွဲမှာ ဘောလုံးကို မကြည့်ဘဲ လူကို ဖျက်ထုတ်သလိုပါပဲ။ ကိုယ်က အကြောင်းအရာ (Ball) ကို ဆွဲသွားနေချိန်မှာ သူတို့က အကြောင်းအရာကို မယှဉ်နိုင်တော့ လူ (Player) ကို ခြေဝင်ထိုးပြီး လဲကျအောင် လုပ်တာမျိုးပါ။ ဒါကို စိတ်ပညာရှုထောင့်နဲ့ Logical Fallacy သဘောတရား ပေါင်းပြီး သုံးသပ်ကြည့်ရင် သူတို့ ဘာကြောင့် ဒီလိုလုပ်လဲဆိုတာ ပိုပြီး နားလည်လာပါလိမ့်မယ်။ ဒါက စိတ်ဝင်စားစရာလဲကောင်းသလို ကိုယ့်စိတ်ကို သက်သာရာရစေမယ့် အဖြေတွေ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။

အကြောင်းအရာကို မနိုင်လို့ လူကို တိုက်ခိုက်ခြင်း (Ad Hominem as a Defense Mechanism)
ခင်ဗျားရေးတာက အချက်အလက် ခိုင်လုံနေတဲ့အခါ ယုတ္တိတန်နေတဲ့အခါ သူတို့ဘက်က ပြန်ချေပဖို့ ဉာဏ်ပညာ မရှိတော့ပါဘူး။ အဲဒီအခါ သူတို့မှာ ကျန်တဲ့ တစ်ခုတည်းသော လက်နက်က ရိုင်းစိုင်းမှုနဲ့ တံဆိပ်ကပ်မှုပါပဲ။ ခင်ဗျားကို စိတ်တိုအောင် စိတ်ညစ်အောင် လုပ်ပြီး ကွင်းထဲက ထွက်သွားအောင် စာဆက်မရေးနိုင်အောင် လုပ်တာပါ။ သူတို့ ခြေဝင်ထိုးတာ ခံလိုက်ရလို့ ခင်ဗျား လဲကျသွားရင် ဒေါသထွက်ပြီး ပြန်ဆဲမိရင်သူတို့ နိုင်သွားပါပြီ။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ ပွဲက စကားနိုင်လုပွဲ (Debate) မဟုတ်တော့ဘဲ ရန်ပွဲ (Fight) ဖြစ်သွားလို့ပါ။

ပရိသတ်အာရုံလွှဲခြင်း (Red Herring via Drama)
ခင်ဗျားရေးတဲ့ အမှန်တရားကို လူတွေ သတိမထားမိစေချင်တဲ့အခါ အကောင်းဆုံးနည်းလမ်းက ပြဿနာရှာခြင်းပါပဲ။ ကွန်မန့်တွေမှာ လာရစ်မယ် ဂျာနယ်လစ်တွေ ခေါ်တဲ့ Trolling လုပ်မယ်။ အဲဒီအခါ ဖတ်တဲ့သူတွေက ခင်ဗျားရေးတဲ့ အနှစ်သာရကို မရောက်တော့ဘဲ အောက်က ရန်ပွဲကိုပဲ အာရုံရောက်သွားကြတယ်။ ဒါက Sophist (ဝါဒဖြန့်သူ) တွေ သုံးနေကျ ရေကင်းသတ် နည်းဗျူဟာပါပဲ။

လက်မခံနိုင်သော အမှန်တရား (Cognitive Dissonance)
တစ်ချို့ကျတော့ တမင်သက်သက် ယုတ်မာတာ မဟုတ်ဘဲ ခင်ဗျားရေးတာက သူတို့ နှစ်ပေါင်းများစွာ ကိုးကွယ်ယုံကြည်ထားတဲ့ အရာတွေနဲ့ ဆန့်ကျင်နေလို့ပါ။ သူတို့ဦးနှောက်က အမှန်တရားကို လက်ခံလိုက်ရင် သူတို့အရင်က လုပ်ခဲ့တာတွေ အကုန်မှားကုန်တော့မယ်။ အဲဒီ ရှက်စိတ်နဲ့ နောင်တကို ကာကွယ်ဖို့အတွက် ခင်ဗျားကို အလိုလို ရန်သူလို မြင်ပြီး တိုက်ခိုက်တော့တာပါ။ ဒါက စောစောက ပြောခဲ့တဲ့ နံပါတ် (၁) နဲ့ (၂) အဆင့်က လူတွေရဲ့ တုံ့ပြန်ပုံပါ။

Logical Fallacies (လွဲမှားနေသော ယုတ္တိများ) ဆိုတာ စာရွက်ပေါ်က သီအိုရီသက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါဟာ ကျွန်တော်တို့ ပတ်ဝန်းကျင်မှာ နေ့စဉ် ကြုံတွေ့နေရတဲ့ ရှူရှိုက်နေရတဲ့ လေထုလို ဖြစ်နေပါပြီ။ ကျွန်တော်တို့ တင်ပြခဲ့တဲ့ ပုံစံ ၃ မျိုးစလုံးဟာ ကျွန်တော်တို့ နေ့စဉ်ဘဝရဲ့ အစိတ်အပိုင်းတွေ ဖြစ်နေတတ်ပါတယ်။ တစ်ခါတလေမှာ ကျွန်တော်တို့ကိုယ်တိုင်က သားကောင် ဖြစ်နေနိုင်သလို၊ တစ်ခါတလေမှာလည်း မသိနားမလည်မှုကြောင့် ရောဂါဖြန့်သူတွေ ဖြစ်သွားတတ်ကြပါတယ်။
ဒီအကြောင်းအရာတွေကို အခုလို အသေးစိတ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြီး ရေးသားရခြင်းရဲ့ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်က သူများပြောစကားကို လိုက်ဖမ်းပြီး အပြစ်ရှာဖို့ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒီလိုလုပ်နေရင်လည်း ကျွန်တော်တို့ဟာ အထက်မှာ ပြောခဲ့တဲ့ အငြင်းပွားမှု သံသရာထဲက လွတ်မြောက်နိုင်မှာ မဟုတ်ပါဘူး။ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်ကတော့ ကိုယ့်ရဲ့ ဦးနှောက်နဲ့ စိတ်နှလုံးကို အဆိပ်မသင့်အောင် ကာကွယ်ဖို့အတွက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကျွန်တော်တို့ဟာ နိုင်လိုစိတ်တွေ ကြောက်ရွံ့မှုတွေ ကိုးကွယ်မှုတွေ လွှမ်းမိုးနေတဲ့ ခေတ်ကာလတစ်ခုကို ဖြတ်သန်းနေရတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလိုအချိန်မျိုးမှာ ကိုယ်ကြားလိုက်ရတဲ့ စကားတစ်ခွန်း ကိုယ်ဖတ်လိုက်ရတဲ့ စာတစ်ပုဒ်ဟာ ယုတ္တိရှိရဲ့လား ဒါမှမဟုတ် ငါ့ရဲ့ ခံစားချက်ကို လှုံ့ဆော်ပြီး ဂျင်းထည့်နေတာလားဆိုတာကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်ဖို့က အလွန်အရေးကြီးပါတယ်။
မျက်လှည့်ပြကွက်တစ်ခုကို ဘယ်လိုလုပ်သွားမှန်း သိလိုက်ရတဲ့အချိန်မှာ အဲဒီမျက်လှည့်ဟာ အံ့သြစရာ မကောင်းတော့သလိုပါပဲ။ Logical Fallacies တွေရဲ့ သဘောသဘာဝနဲ့ လုပ်ကွက်တွေကို ကောင်းကောင်း နားလည်သွားပြီဆိုရင်တော့ ကျွန်တော်တို့ပတ်ဝန်းကျင်က ဆူညံသံတွေ တိုက်ခိုက်မှုတွေနဲ့ ဝါဒဖြန့်မှုတွေကို မြင်တဲ့အခါ ဒေါသထွက်စရာ စိတ်ညစ်စရာလို့ မမြင်တော့ဘဲ သဘောတရားတစ်ခု အနေနဲ့သာ အေးအေးဆေးဆေး ကြည့်မြင်လာနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီစာကို ဖတ်ပြီးတဲ့နောက်မှာ အမှန်တရားကို ရှာဖွေရာမှာပဲဖြစ်ဖြစ် လောကဓံကို ရင်ဆိုင်ရာမှာပဲဖြစ်ဖြစ် ကိုယ့်ရဲ့ တွေးခေါ်မှုကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်မယ့် အသိဉာဏ် ဒိုင်းလွှားတစ်ခု ရရှိသွားလိမ့်မယ်လို့ မျှော်လင့်မိပါတယ်။

မကောင်းမှုဆိုတာ စနစ်ခိုင်းတာကိုပဲ မျက်စိမှိတ်လုပ်တတ်တဲ့ သာမန်လူတွေကနေ စနစ်တကျ ကျူးလွန်

 မကောင်းမှုဆိုတာ ရာဇဝတ်ကောင်တွေကပဲ လုပ်တာမဟုတ်ဘူး စဉ်းစားတွေးခေါ်မှု (Critical Thinking) မရှိဘဲ စနစ်ခိုင်းတာကိုပဲ မျက်စိမှိတ်လုပ်တတ်တဲ့ သာမန်လူတွေကနေ စနစ်တကျ ကျူးလွန်ကြတာဖြစ်တယ် ဆိုတဲ့စကားဟာ Hannah Arendt ရဲ့ သီအိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါတယ်။

၁၉၆၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၁ ရက်။ ဂျေရုဆလင်မြို့။
ဒီနေ့ဟာ ကမ္ဘာ့သမိုင်းတစ်လျှောက် အဆိုးရွားဆုံးသော ရာဇဝတ်မှုကြီးတစ်ခုကို စီရင်ဆုံးဖြတ်မယ့် နေ့တစ်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာကျော် နာဇီစစ်ရာဇဝတ်ကောင် အဒေါ့ဖ် အိုက်ခ်မန်း (Adolf Eichmann) ကို တရားစွဲဆိုတဲ့နေ့ ဖြစ်တာကြောင့် ဂျေရုဆလင်ခရိုင်တရားရုံး ခန်းမကြီးထဲမှာ လူတွေ ကြိတ်ကြိတ်တိုး စောင့်ကြည့်နေကြပါတယ်။ ကမ္ဘာ့အရပ်ရပ်က သတင်းမီဒီယာတွေ၊ ဂျာနယ်လစ်တွေ၊ စာရေးဆရာတွေ အကုန်ရောက်ရှိနေကြပြီး လေထုတစ်ခုလုံးဟာ တင်းမာမှုတွေ၊ စိတ်လှုပ်ရှားမှုတွေနဲ့ ပြည့်နှက်နေပါတယ်။

လူတွေအားလုံး ဒီနေရာကို ရောက်လာကြတဲ့ အကြောင်းရင်းက တစ်ခုတည်းပါ။ အဲဒါကတော့ "မိစ္ဆာ" (The Monster) တစ်ကောင်ကို မျက်ဝါးထင်ထင် တွေ့မြင်ရတော့မယ် ဆိုတဲ့ စိတ်ဆန္ဒပါပဲ။ ဂျူးလူမျိုးပေါင်း ၆ သန်းကျော်ကို သတ်ဖြတ်ဖို့ "အပြီးသတ် ဖြေရှင်းနည်း" (Final Solution) ကို စနစ်တကျ စီစဉ်ခဲ့တဲ့၊ သမိုင်းမှာ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှု အရှိဆုံးလို့ နာမည်ကြီးတဲ့ လူဆိုးကြီးတစ်ယောက်ရဲ့ မျက်နှာကို မြင်ရဖို့ အားလုံးက အာရုံစိုက်နေကြပါတယ်။ သူတို့ရဲ့ စိတ်ကူးထဲမှာ အိုက်ခ်မန်းဆိုတာ မျက်လုံးထဲမှာ အမုန်းမီးတောက်နေမယ့်သူ၊ ရက်စက်တဲ့ အငွေ့အသက်တွေ ထွက်နေမယ့်သူ၊ နာဇီယူနီဖောင်းဝတ်ထားတဲ့ မောက်မာတဲ့ မကောင်းဆိုးဝါးပုံစံ ပေါက်နေမယ့်သူလို့ ထင်မှတ်ထားကြတာပါ။ လူသားတစ်ယောက်အနေနဲ့ ဒီလောက်ကြီးမားတဲ့ ရက်စက်မှုကို ကျူးလွန်နိုင်တယ်ဆိုရင် ဒီလူဟာ ပုံမှန်လူ ဖြစ်နိုင်စရာ အကြောင်းမရှိဘူးလို့ အားလုံးက ယူဆထားကြပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ တကယ်တမ်း မှန်ကာထားတဲ့ သံတိုင်ကြား (Glass Booth) ကနေ တရားခံ ထွက်လာတာကို မြင်လိုက်ရတဲ့ အခိုက်အတန့်မှာတော့ ခန်းမကြီးတစ်ခုလုံး တိတ်ဆိတ်ငြိမ်သက်ပြီး အံ့အားသင့်သွားကြပါတယ်။ သူတို့ မြင်လိုက်ရတာက သွေးဆာနေတဲ့ မိစ္ဆာကြီးတစ်ကောင် မဟုတ်ပါဘူး။ ပိန်ပိန်ပါးပါး၊ မျက်မှန်ထူထူ၊ ဆံပင်ပါးပါးနဲ့ ပျင်းစရာကောင်းတဲ့ ရုံးဝန်ထမ်း အဘိုးကြီး (Bureaucrat) တစ်ယောက်ကိုသာ တွေ့လိုက်ရလို့ပါပဲ။ သူ့ပုံစံက ကမ္ဘာကြီးကို ခြိမ်းခြောက်ခဲ့တဲ့ ရာဇဝတ်ကောင်တစ်ယောက်နဲ့ လုံးဝမတူဘဲ၊ စာတိုက်ကောင်တာမှာ ထိုင်နေကျ သာမန် စာတိုက်ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်၊ ဒါမှမဟုတ် အခွန်ရုံးက စာရေးအဘိုးကြီးတစ်ယောက်နဲ့ ဘာမှမခြားနားပါဘူး။ အားလုံးရဲ့ မျှော်လင့်ချက်တွေ တက်တက်စင် လွဲသွားခဲ့ပါပြီ။

သူ့ဆီကနေ ကြမ်းတမ်းတဲ့ စကားတွေ၊ လူမျိုးရေးမုန်းတီးမှုတွေ၊ နောင်တရခြင်း သို့မဟုတ် စိန်ခေါ်ခြင်းတွေ ထွက်လာမယ်လို့ မျှော်လင့်ထားပေမဲ့၊ သူက အဲဒီလို လုံးဝမပြောပါဘူး။ သူ့ကို စစ်ဆေးမေးမြန်းတဲ့အခါ သူပြန်ဖြေတာတွေက စိတ်ပျက်စရာကောင်းလောက်အောင် အေးစက်နေပါတယ်။ ရုံးသုံးစကား (Officialese) တွေ၊ ဥပဒေပုဒ်မတွေ၊ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းတွေ၊ စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ အခက်အခဲတွေ (Administrative Problems) အကြောင်းကိုပဲ အေးအေးဆေးဆေး၊ ခံစားချက်မပါဘဲ ရှင်းပြနေပါတယ်။ သူ့အပြောအဆိုတွေက ဘယ်လောက်တောင် ရိုးရှင်းပြီး အေးစက်နေသလဲဆိုရင် နားထောင်နေတဲ့သူတွေတောင် ကြက်သီးထသွားစေပါတယ်။ လူသန်းပေါင်းများစွာ သေဆုံးခဲ့ရတဲ့ ကိစ္စကို သူက ကုန်ပစ္စည်းပို့ဆောင်ရေး (Logistics) ပြဿနာတစ်ခုလိုပဲ သဘောထားပြီး ပြောဆိုနေလို့ပါပဲ။ သူက "သတ်ဖြတ်ခြင်း" (Killing) ဆိုတဲ့ စကားလုံးကို ရှောင်ပြီး "ရွှေ့ပြောင်းခြင်း" (Evacuation)၊ "စီမံဆောင်ရွက်ခြင်း" (Processing) ဆိုတဲ့ စကားလုံးတွေကိုပဲ တွင်တွင်သုံးနေခဲ့ပါတယ်။

သူ့ရဲ့ ထွက်ဆိုချက်က ရိုးရှင်းပြတ်သားပြီး ကျောချမ်းစရာ ကောင်းပါတယ်။
"ကျွန်တော်က ဂျူးတွေကို မုန်းတီးတဲ့စိတ်၊ လူသတ်ချင်စိတ် မရှိပါဘူး။ ကျွန်တော့်လက်နဲ့ ဘယ်သူ့ကိုမှ မသတ်ခဲ့ပါဘူး။ ကျွန်တော်က အထက်ကပေးတဲ့ အမိန့်အတိုင်း တာဝန်ကျေအောင် ထမ်းဆောင်ရတဲ့၊ ဥပဒေကို လိုက်နာတဲ့ နိုင်ငံသားကောင်း ဝန်ထမ်းတစ်ယောက် (Law-abiding citizen) သက်သက်ပါပဲ" တဲ့။
တရားသူကြီးတွေက သူ့ကို "မင်းပို့လိုက်တဲ့ ရထားတွေပေါ်က လူတွေ ဘယ်ရောက်သွားလဲ မင်းမသိဘူးလား" လို့ မေးတဲ့အခါ သူက "သိပါတယ်၊ ဒါပေမဲ့ အဲဒါ ကျွန်တော့်အပိုင်း မဟုတ်တော့ဘူး။ ကျွန်တော့်တာဝန်က ရထားအချိန်မှန် ထွက်ဖို့နဲ့ လူအပြည့်ပါဖို့ပဲ။ ရထားဆိုက်သွားတဲ့အချိန်မှာ ဖြစ်လာတဲ့ကိစ္စက တခြားဌာနရဲ့ တာဝန်ပါ" လို့ ဖြေပါတယ်။ သူက သူ့ကိုယ်သူ အပြစ်ရှိတယ်လို့ မခံစားရပါဘူး။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ သူ့အမြင်မှာ သူဟာ ဥပဒေကို ချိုးဖောက်သူ မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုအချိန်က တည်ဆဲဥပဒေ (နာဇီအမိန့်) ကို တိတိကျကျ လိုက်နာသူ၊ အလုပ်ကြိုးစားသူ တစ်ယောက်သာ ဖြစ်နေလို့ပါပဲ။

ဒီမြင်ကွင်းကို ကြည့်နေတဲ့ လူအုပ်ကြီးမှာ မေးခွန်းကြီးတစ်ခု ပေါ်လာပါတယ်။ "ဒီလောက် ရိုးအီပြီး သာမန်ဆန်လွန်းတဲ့ လူတစ်ယောက်က ဒီလောက်ကြီးမားတဲ့ ရက်စက်မှုကို ဘယ်လိုလုပ် ကျူးလွန်နိုင်မှာလဲ။ သူက ဟန်ဆောင်နေတာလား၊ ဒါမှမဟုတ် ငါတို့ကပဲ မကောင်းမှုရဲ့ သဘောသဘာဝကို နားမလည်ခဲ့တာလား" ဆိုတဲ့ မေးခွန်းပါပဲ။ ဒီအခြေအနေကို စောင့်ကြည့်နေတဲ့ ဂျာမန်ဒဿနပညာရှင် ဟန်နာ အာရင့်ဒ် (Hannah Arendt) ကတော့ ဒီမြင်ကွင်းကနေတဆင့် ကမ္ဘာကို ကိုင်လှုပ်မယ့် အယူအဆတစ်ခုကို စတင် သတိပြုမိလိုက်ပါတော့တယ်။

ဂျေရုဆလင် တရားခွင်မှာ လပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်ခဲ့တဲ့ စစ်ဆေးမေးမြန်းမှုတွေကို စောင့်ကြည့်လေ့လာပြီးနောက်မှာတော့ ဒဿနပညာရှင် ဟန်နာ အာရင့်ဒ် (Hannah Arendt) ဟာ ကမ္ဘာ့ဉာဏလောကကို လှုပ်ခတ်သွားစေမယ့် ကောက်ချက်တစ်ခုကို ချလိုက်ပါတယ်။ အဲဒါကတော့ "The Banality of Evil" (သာမည မကောင်းမှု) ဆိုတဲ့ အယူအဆပါပဲ။

ဟန်နာရဲ့ အဆိုအရ
ကမ္ဘာပေါ်မှာ အကြီးမားဆုံးသော မကောင်းမှု ဒုစရိုက်တွေကို ကျူးလွန်ကြသူတွေဟာ ရုပ်ရှင်တွေထဲကလို၊ ဝတ္ထုတွေထဲကလို "ဗီလိန်" (Villains) တွေ မဟုတ်ကြပါဘူးတဲ့။ သူတို့ဟာ ကိုယ်ကျိုးအတွက် ယုတ်မာတဲ့နည်းနဲ့ ကြံစည်တဲ့ ရှိတ်စပီးယားပြဇာတ်ထဲက Iago (အိုသယ်လိုပြဇာတ်ထဲက လူယုတ်မာ) လို လူမျိုးတွေ၊ အာဏာမက်မောလွန်းလို့ ရူးသွပ်သွားတဲ့ Macbeth လို လူမျိုးတွေ မဟုတ်ကြပါဘူး။ အိုက်ခ်မန်းလို လူမျိုးတွေက အဲဒီလောက် "နက်ရှိုင်းမှု" (Depth) မရှိပါဘူး။ သူတို့ရဲ့ မကောင်းမှုက Shallow ဆန်လွန်းပြီး သာမညဆန်လွန်းတာကသာ ပိုပြီး ကြောက်စရာကောင်းနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။

အိုက်ခ်မန်းဟာ မကောင်းဆိုးဝါး မဟုတ်ဘူး။ သူဟာ မစဉ်းစားသူ (Thoughtless) သာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ မစဉ်းစားသူဆိုတာ ဉာဏ်ရည်နိမ့်ပါးတာ၊ တုံးအတာ (Stupidity) ကို ပြောတာ မဟုတ်ပါဘူး။ အိုက်ခ်မန်းက ဉာဏ်ကောင်းပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူ့မှာ ကိုယ်ပိုင် တွေးခေါ်မြော်မြင်နိုင်စွမ်း (Critical Thinking) နဲ့ သူတစ်ပါးနေရာကနေ ဝင်ရောက်ခံစားကြည့်နိုင်စွမ်း (Empathy) မရှိတော့တာပါ။ သူ့ခေါင်းထဲမှာ ရှိတာက ရထားအစီးရေ ဘယ်လောက်ထွက်မယ်၊ လူဘယ်နှယောက် ဆံ့မယ်၊ ကုန်ကျစရိတ် ဘယ်လောက်သက်သာအောင် လုပ်မလဲ၊ ဘယ်အချိန်အရောက် ပို့ရမယ် ဆိုတဲ့ Logistics ပြဿနာဖြေရှင်းနည်း သက်သက်ပဲ ရှိပါတယ်။ အဲဒီရထားပေါ်ပါသွားတဲ့ သူတွေ ဘယ်ရောက်သွားမလဲ၊ ဓာတ်ငွေ့ခန်းထဲမှာ ဘယ်လို သေဆုံးရမလဲ၊ ကလေးတွေ မိဘတွေ ကွဲကွာသွားရင် ဘယ်လိုနေမလဲ ဆိုတဲ့ "ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ အကျိုးဆက်" (Moral Consequence) ကို သူ တွေးမနေတော့ပါဘူး။ သူက စနစ်ကြီးတစ်ခု လည်ပတ်ဖို့အတွက် သူ့တာဝန်သူကျေအောင် လုပ်ပေးရတဲ့ စက်ယန္တရားထဲက ဂီယာတစ်ခုအဖြစ်ပဲ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ခံယူထားလိုက်တာပါ။

သူ့အနေနဲ့ သူ့ရဲ့ လုပ်ရပ်ကို လူသတ်မှုလို့ မမြင်ဘဲ စီမံခန့်ခွဲမှု ပြဿနာတစ်ခု (Administrative Problem) အနေနဲ့ပဲ မြင်ပါတယ်။ သူတို့ဟာ စကားလုံးတွေကိုလည်း လှည့်စားပြီး သုံးစွဲကြပါသေးတယ်။ သတ်ဖြတ်ခြင်းလို့ မသုံးဘဲ အပြီးသတ် ဖြေရှင်းခြင်း (Final Solution)၊ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း (Evacuation) စတဲ့ ရုံးသုံးဝေါဟာရတွေနဲ့ ဖုံးကွယ်ထားတဲ့အတွက် သူတို့ရဲ့ အရှိတရား (Reality) က ပျောက်ဆုံးနေတတ်ပါတယ်။ ဒီရုံးသုံးစကားလုံးတွေက သူတို့ရဲ့ သိစိတ်ကို ဓားစာခံ မဖြစ်ရအောင် အကာအကွယ် ပေးထားသလို ဖြစ်နေပါတယ်။

ဒါဟာ အင်မတန် ကြောက်စရာကောင်းတဲ့ အချက်ပါပဲ။ လူတစ်ယောက်ဟာ လူဆိုးလူမိုက် ဖြစ်စရာ မလိုဘူး။ ရူးသွပ်နေစရာ မလိုဘူး။ စနစ်တစ်ခုက ခိုင်းတာကို ဝေဖန်ပိုင်းခြားမှု မရှိဘဲ ဒါ ငါ့အလုပ်ပဲဆိုပြီး လုပ်နေရုံနဲ့တင် ကမ္ဘာကြီးကို ပျက်စီးသွားအောင် လုပ်နိုင်စွမ်း ရှိနေတယ် ဆိုတာပါပဲ။
အိုက်ခ်မန်းက တရားခွင်မှာ သူ့ကိုယ်သူ ခုခံပြောဆိုပါတယ်။ ကျွန်တော် အမိန့်နာခံခဲ့တာပါ။ အမိန့်နာခံတာဟာ ကောင်းမွန်တဲ့ အရည်အချင်း (Virtue) တစ်ခု မဟုတ်ဘူးလားတဲ့။

ဟန်နာ အာရင့်ဒ်က ဒီအချက်ကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ပြန်ချေပပါတယ်။ နိုင်ငံရေးနဲ့ ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ ကိစ္စတွေမှာ ကလေးကစားစရာ စကားဖြစ်တဲ့ အမိန့်နာခံခြင်း (Obedience) ဆိုတာ မရှိဘူး။ အဲဒါကို ပူးပေါင်းပါဝင်ခြင်း (Support) လို့ ခေါ်တယ်တဲ့။ စနစ်ဆိုးတစ်ခုကို မဆန့်ကျင်ဘဲ၊ မငြင်းဆန်ဘဲ မျက်စိမှိတ်ပြီး အမိန့်နာခံနေခြင်းဟာ အဲဒီစနစ်ဆိုး သက်ဆိုးရှည်အောင် ကိုယ်တိုင် ထောက်တိုင်တစ်ခုအနေနဲ့ ပံ့ပိုးပေးနေတာနဲ့ အတူတူပါပဲ။ မင်းသာ မလုပ်ရင် ဒီစနစ်ကြီး လည်ပတ်နိုင်မှာ မဟုတ်ဘူးလို့ ဟန်နာက ထောက်ပြပါတယ်။ လူသားတစ်ယောက်အနေနဲ့ မင်းမှာ ငြင်းဆန်ခွင့် (Choice) အမြဲရှိတယ်။ မင်းက မငြင်းဆန်ဘဲ လိုက်လုပ်ခဲ့မှတော့ မင်းက ဂီယာမဟုတ်ဘူး၊ လူသတ်သမားပဲ လို့ ဟန်နာက ပြတ်ပြတ်သားသား ဆိုပါတယ်။

ကျွန်တော်တို့ရဲ့ လက်ရှိ ပတ်ဝန်းကျင်မှာလည်း ဒီလို သာမည မကောင်းမှု တွေကို နေ့စဉ် မြင်တွေ့နေရနိုင်ပါတယ်။
ရုံးခန်းတွေထဲမှာ စာရွက်စာတမ်း တစ်ရွက်အတွက် ပြည်သူကို ဒုက္ခပေးနေတဲ့ ရုံးဝန်ထမ်းတွေ၊ ဥပဒေအရမို့လို့ပါဆိုပြီး မတရားတာကို သိသိကြီးနဲ့ မျက်စိမှိတ်လုပ်နေတဲ့သူတွေ၊ သူများတွေ ဝိုင်းဆဲလို့ ရောယောင်ပြီး လိုက်ဆဲနေတဲ့ ဆိုရှယ်မီဒီယာ သုံးစွဲသူတွေ သူတို့အားလုံးဟာ မွေးရာပါ လူဆိုးကြီးတွေ မဟုတ်ကြပါဘူး။ သူတို့ရဲ့ အိမ်မှာဆိုရင် သားကောင်းသမီးမွန်၊ ဖခင်ကောင်း မိခင်ကောင်းတွေ၊ အိမ်နီးနားချင်းကောင်းတွေ ဖြစ်ချင် ဖြစ်နေကြမှာပါ။ ဒါပေမဲ့ သူတို့ဟာ အလုပ်ခွင်ရောက်တဲ့အခါ၊ ဒါမှမဟုတ် စနစ်ရဲ့ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သွားတဲ့အခါမှာ စဉ်းစားတွေးခေါ်မှု (Thinking) ကို ခလုတ်ပိတ်ထားလိုက်ပြီး၊ စနစ်က ပေးတဲ့ အမိန့် သို့မဟုတ် ရေစီးကြောင်း အတိုင်း စက်ရုပ်တွေလို မျောပါနေကြသူတွေ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီသမိုင်းဖြစ်ရပ်က ပေးတဲ့ အကြီးမားဆုံး သင်ခန်းစာကတော့
မကောင်းမှု (Evil) ဆိုတာ အစွယ်ငေါငေါနဲ့ ကြောက်စရာကောင်းတဲ့ ပုံစံမျိုးနဲ့ လာတာမဟုတ်ပါဘူး။ ယူနီဖောင်း သပ်သပ်ရပ်ရပ်နဲ့ အဲကွန်းတပ် ရုံးခန်းအေးအေးလေးထဲကနေ၊ ဒါမှမဟုတ် သာမန်လူတွေရဲ့ နေ့စဉ်ဘဝထဲကနေ ငါ့အလုပ် ငါလုပ်တာပဲလေ သူများတွေလည်း လုပ်နေတာပဲလေ ဆိုတဲ့ ပျင်းစရာကောင်းပြီး ရိုးရှင်းတဲ့ ပုံစံမျိုးနဲ့ လာတတ်တယ်ဆိုတာပါပဲ။
ဒါကြောင့် လူသားဆန်မှုဆိုတာ စိတ်ကောင်းရှိရုံနဲ့ မလုံလောက်ပါဘူး။ စဉ်းစားတွေးခေါ်ရဲတဲ့ သတ္တိ (The courage to think) ပါ ရှိဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။ စနစ်က ဘာပဲခိုင်းခိုင်း၊ အများက ဘာပဲပြောပြော ဒါဟာ မှန်ကန်ရဲ့လား ဒါဟာ တရားမျှတမှု ရှိရဲ့လားလို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပြန်မေးခွန်းထုတ်နိုင်မှသာလျှင်၊ ကိုယ်ပိုင် ဉာဏ်နဲ့ ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်မှသာလျှင် ကျွန်တော်တို့ဟာ အိုက်ခ်မန်းလို စက်ရုပ်လူသားတွေ ဖြစ်သွားမယ့် ဘေးကနေ ကာကွယ်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။